15. Düsseldorf

10 april 2010

Beginnen doen we bij onze oosterburen. Dichtbij, superonsexy en even onbekend, maar toch belangrijk: Düsseldorf is als toegangspoort tot het Ruhrgebied één van de voornaamste financiële centra van Duitsland. Nauwelijks twee uur rijden en op het eerste zicht de zoveelste Duitse metropool: efficiënt, modern en grijs. Het zijn ingrediënten die zeker bij de monding van de Düssel in de Rijn passen, maar het feit dat Napoléon Bonaparte himself Düsseldorf met Parijs vergeleek moet ons toch tot enige clementie aanporren. De Königsallee is dan wel geen Champs-Elysées, het arsenaal aan rijdend materieel en deftige mensen overtrof de Franse grote broer. Deze stad leeft en ademt dynamiek uit, niet enkel op financieel-economisch vlak, maar ook op artistiek gebied. Bovendien is Düsseldorf het bestuurlijke centrum van Noordrijn-Westfalen. Mooi om één dag aan te spenderen en bij gelegenheid nog eens terug te keren.

» Ons relaas

14. Leiden en Haarlem

21-22 februari 2010
11 september 2010

Twee jaar geleden waren we al eens kort in Leiden tijdens onze zesstedentocht, maar toen was het verblijf gelimiteerd tot nauwelijks twee uur. Dat was jammer: de universiteitsstad verdiende meer. Veel meer, want eigenlijk lijkt het ons de ideale studentenstad te zijn. Veel faculteiten bevinden zich Heverleesgewijs buiten het centrum, maar toch slagen een aantal specifieke, oudere disciplines er in om zich in de stad te handhaven. Bovendien bezit Leiden met de Hortus Botanicus één van de oudste exemplaren in zijn soort. De variëteit aan gewassen is ongezien en het geeft de universiteit heel wat prestige. Ach, het gras is altijd groener aan de overkant, maar Leiden heeft toch wel ons hart gestolen als meest aangename stad van Nederland.

Haarlem was een ontdekking. Niet alleen leerde het Frans Halsmuseum dat ingeweken Vlamingen de trots van de stad kunnen worden, het vertelde ook het verhaal van hoe die groep immigranten een belangrijk deel van de Haarlemse bevolking werd. Voor wie het nog eens allemaal wil herbeleven kunnen we de bijzonder Davidsfonds klinkende stadswandeling Langs Vlaamse wegen aanraden. Een tweede bezoek aan de thuishaven van Boudewijn De Groot dringt zich dus op. Overigens niet te missen: de lokale snert (erwtensoep) kan bij ontij voor soelaas zorgen. De februari-sneeuw en dito snijdende wind noopten ons om aan deze verleiding toe te geven. Kortom, een Nederland-liefhebber worden is heus geen halsmisdaad.

» Ons relaas

13. Barcelona

10-13 november 2010

Vorig jaar wierpen de vitamientjes die we begin december onder de Valenciaanse zon opdeden hun vruchten af: griep en aanverwanten bleven ons bespaard. Of er een oorzakelijk verband is zullen we wel nooit achterhalen, maar elke reden om in het najaar naar Spanje te trekken is een geldig argument. Nogmaals Barcelona, ietwat platgetreden paden, maar de vergezellende first-timers en Spanjeneofieten hebben er hun hartje opgehaald. Het hoeft geen betoog dat de Iberische metropool hip is en dat laat zich ook merken: je kan letterlijk geen terras aandoen zonder zogenaamde Vlamingen te moeten trotseren. “Dat zijn zeker West-Vlamingen” hoor je weinig avontuurlijke soortgenoten op de achtergrond fluisteren. Frustrerend. Nieuw en interessant: een bezoek aan het schitterende La Ribeira met de Santa Maria del Mar en wandeling door Barceloneta met een vismaaltijd. Couleur locale, weg van de ordinaire Rambla. O ja: de fantastische metro maakte ons opnieuw depressief.

» Ons relaas: volgt

12. Heidelberg

8 oktober 2010

Voor de West-Vlamingen onder ons, en meer bepaald de vriendelijke mensen uit de streek tussen Torhout en Brugge: Heidelberg is niet enkel een kruispunt in Zedelgem. De Duitse universiteitsstad aan de Neckar is één van die steden die nauwelijks door het oorlogsgeweld werden aangetast. Minder pittoresk en relaxed dan Leiden – het moet vooruitgaan, we zijn ten slotte in Duitsland – maar toch een gezellig centrum én een universiteit met een wereldwijde uitstraling. Dat je er lekker kan eten en drinken is een extra voordeel; bovendien vind je er Duitse onderdanen die perfect Frans zonder Teutoons accent praten. Een rariteit, maar dan wel een om trots op te zijn. Van op de Philosophenweg heb je een schitterend zicht op de stad; de Karl-Theodor-Brücke (of Alte Brücke) lijkt wel op een eenvoudige maar betere versie van de Praagse Karelsbrug. Het hostel in een oud fabriekspand, ten slotte, is opnieuw tip top in orde en doet je heimwee krijgen naar die oude stedelijke infrastructuur op monochrome postkaarten.

» Ons relaas: volgt

11. Leipzig

24-25 juli 2010

Oost-Duitsland, jawel. De zomerse Berlijn-Leipzig-double header bracht ons naar de stad waar de Montagsdemo’s een aanleiding waren voor het genadeschot van het regime. Weinig deed ons er aan herinneren dat dit nauwelijks twintig jaar geleden een no go-zone was. Eind ’89 werd er op op een gegeven moment zelfs gevreesd dat, als het nodig was, desnoods Moskou geweldloos protest zou neerslaan. Een gelukkig quod non. Dit is een prachtige stad met een modern centrum, schitterende oude winkelgalerijen, het graf en de kerk van Bach, het grootste kopstation van Europa, prachtige overheidsgebouwen en bloeiende winkel- en eetstraten. Bovendien zijn er dé zaken die Duitsland gezellig maken: de modelbouwspecialisten. Märklin – bekend uit de speelgoedboeken – heeft in Leipzig een prachtige basis waar we ogen tekort schieten. De Nicolaïkirche, waar de bewuste Demo’s na de maandagse kerkdienst startten, behoort tot de canon van de recente geschiedenis. Nu nog Dresden bezoeken.

» Ons relaas: volgt

10. Oslo

6-7 maart 2010

We maakten dit jaar ook kennis met een voor ons nieuw fenomeen: Scandinavië. Een fenomeen, jawel. Het hoge noorden was nooit eerder een evidente reisbestemming, maar dankzij Ryanair kan op korte tijd toch een en ander van de regio worden bezocht. Het bleek een andere wereld te zijn en dat was confonterend. Met enige pretentie kunnen we stellen dat we hiermee voor de eerste maal naar een plaats gingen waar de levensstandaard stukken hoger ligt dan in België. En dat is niet enkel te merken aan het prijsniveau. De mensen zien er ook zoveel gezonder en verzorgder uit.

Zaterdagmorgen heen en zondagnamiddag terug: het werd een hels tempo om in dit korte tijdsbestek de essentials te zien. Door enkele mislukte landingspogingen konden we nog een uur langer genieten van het zicht over het Oslofjord en dat was best de moeite waard. De treinrit van Torp-Sandefjörd – een heerlijke naam – naar Oslo was zowat de comfortabelste non-HST-rit van ons leven en toonde hoe mooi dit besneeuwde land kan zijn. De hoofdstad zelf kunnen we onder average plaatsen, maar desalniettemin zijn er een aantal opmerkelijke zaken te zien: het museumeiland met de Kon-Tiki van Thor Heyerdahl, de Fram van Amundsen en de opgegraven snekken; het stadhuis waar Obama zijn nobelprijs kwam ophalen; het koninklijk paleis. Een fort met legermuseum én een hypermoderne opera sloten dit blitzbezoek af, maar het land moet verder worden verkend.

» Ons relaas

9. Zuiderzee

5-7 februari 2010

Nog een ronde van Nederland: de Zuiderzeetocht. Het leek op het eerste zicht een vreemd idee, maar een post over de manier waarop het moderne Nederland fysiek tot stand kwam deed een vlaag van nieuwsgierigheid opwellen. Een beslissing was snel genomen. Enkele uren na de vrijdagse dagtaak stonden we al in het Amsterdamse Centraal Station om de partner in crime – na een obligate Burger King – een introductie te geven in het zijn en onzijn van de Nederlandse hoofdstad. Overnachten op een boot in de oosterdokken zorgde voor koude voeten, maar was toch een speciale ervaring.

De Tour d’Hollande bracht ons naar de meest gezellige en absurde oorden. Amersfoort was aangenamer dan de naam laat vermoeden. De verwachtingen van Flevoland werden dan weer helemaal ingelost. Nederlanders hadden ons vooraf gewaarschuwd: “Nou, wat ga je daar zoeken? Koeien bekijken?” Op die ijskoude februaridag waagden weinig koebeesten zich in de open lucht, maar onze beperkte studie van de town planning van Almere en Lelystad smaakte alvast naar meer. Hoe meer Nederlanders, hoe meer plaats ze nodig hebben: Almere heeft sinds 1976 stadsrechten en telt ondertussen al meer dan honderddertigduizend inwoners. De Danswijk en de Filmwijk: we hadden het nog niet eerder gehoord. De haven, wellicht daterend uit 1980, miste uiteraard een Belle Epoque-dijk, maar het was een ommetje waard.

De Noordoostpolder had misschien nog wel de meest vreemde locatie voor ons in petto: Urk. Het voormalige eiland was (en is) een kleine afgesloten gemeenschap waar inteelt niet ongebruikelijk blijkt te zijn. Maar toch: we zijn er maar geweest. Eindbestemming Groningen bleek een mooie (ook al weer) studentenstad te zijn, terwijl Leeuwarden, Hoorn en Enkhuizen opnieuw de typisch Nederlandse stadsingrediënten hadden. Nederland Waterland: de rit over Lely’s Afsluitdijk gaan we niet gauw vergeten. Kortom: I hate to say it, maar Nederland is een verdomd fascinerend land. Eén van de toppers van het jaar.

» Ons relaas

8. Philadelphia

19-20 mei 2010

Al te vaak krijgen de Verenigde Staten, vanuit Europese hoek, de kritiek dat ze geen geschiedenis hebben. Dit moeten we ten stelligste ontkennen: in de loop van die meer dan vierhonderd jaar is er enorm veel gebeurd. Geen Romeinse villa’s of middeleeuwse steegjes betekent niet dat er geen geschiedenis is. Philadelphia gaat er prat op om dan toch de oudste stad van het land te zijn.

Eventjes was er argwaan: drie nachten slapen in een stad die toch niet meteen als bijzonder opwindend bekend staat. Was het dat wel waard? Niets was minder waar: gezellig, Europees en heel wat cultuur. De Benjamin Franklin Parkway huisvest een gans arsenaal aan musea, waaronder het grootste Rodin-museum buiten Parijs. De oude stad is, uiteraard met alle Amerikaanse poeha, écht wel het bekijken waard. Het is, net zoals Washington DC, voor een stuk het geheugen van de natie. In de belendende Market Street kan je je tegoed doen aan een heerlijke (maar vol van vet zijnde) Philly Cheese Steak. Amerikanen blinken doorgaans niet uit in culinaire hoogstandjes, maar hun Parijs-imiterend Frans restaurant op Rittenhouse Square was écht wel lekker. Een avondje in een lokale jazz-club is een aanrader. Philadelphia: nog zo’n essential in de Verenigde Staten.

» Ons relaas: volgt

7. Warschau

22-23 augustus 2010

Op een zonnige vrijdagavond naar Warschau trekken: de gezellige terrasjes in Belgenland deden ons even twijfelen of we wel naar Polen zouden afzakken. In Warschau was immers niets te zien, zo luidde het. Welnu, opnieuw dienden we als ongelovige Thomas door het leven te gaan. Okee, taxirit van de luchthaven naar de stad was dan wel spectaculair, veel goeds voorspelden de staat van de vehikels en de zeden van hun chauffeurs niet. Schijn bedriegt.

We vonden aan de Vistula een in de eerste plaats bijzonder propere stad. De straten waren kraaknet, de parken goed onderhouden en de gevels doorgaans deftig geconserveerd. Misschien is het wel een gevolg van de ijzeren discipline die er heerst: nooit eerder zagen we zoveel blauw op straat. Repressie staat hier duidelijk hoger aangeschreven dan preventie. Het moet misschien wel: de pikzwart geklede lieden van een extreem-rechtse partij staken hun overtuiging niet onder stoelen of banken. Hier kom je duidelijk beter niet uit voor je (andere) etnische origine, je homoseksuele geaardheid of je linkse sympathieën, maar dat was dan ook wel het enige ernstig deviante dat we in deze stad ontmoetten. Voor de rest was het puur genieten: we moesten duidelijk niet jaloers zijn van de vele terrasjes in eigen land, want hier waren ze ministens even gezellig en wellicht nog iets warmer. De oude stad is heerlijk, maar, en wellicht ligt dit aan de basis van de negatieve kritieken, de huizen dateren haast allemaal van na de tweede wereldoorlog. De Duitsers hebben in Warschau lelijk huisgehouden.

Dat drama is omnipresent. Het voormalige Joodse getto – eveneens met de grond gelijk gemaakt – doet je de gruwelen van nauwelijks meer dan vijfenzestig jaar geleden herbeleven. Nooit was de horror meer nabij. Het daaropvolgende regime liet uiteraard ook meer dan haar sporen na en daar is het Paleis van Cultuur en Wetenschap, in afgrijselijke communistische stijl, de voornaamste getuige van. Bovenop het ding heb je een mooi uitzicht over de kilometers en kilometers blokkendozen die de stad omcirkelen. Het stadscentrum mag dan wel indrukwekkend net zijn, rondom Warschau is nog veel werk aan de winkel. Maar goed: de stad is duidelijk op de goede weg. Polen smaakt naar meer: Krakau, Wroclaw en Gdansk zullen hopelijk binnenkort volgen. Het smaakt ook letterlijk, want de prijs-kwaliteitsverhouding van de Poolse keuken is ongeëvenaard. Leve Oost-Europa.

» Ons relaas

6. Stockholm

2-5 april 2010

Scandinavië part II in vier weken tijd. De site van Ryanair bezoeken is bijzonder verleidelijk. De Ieren brengen je dan wel slechts tot in Nyköping, op zo’n honderd kilometer van de Zweedse hoofdstad, maar dat is niet meteen een nadeel te noemen. We zagen ondertussen wat we mogen verwachten als we hier een volgende keer komen opdagen.

Begin april zat de zon nog laag aan de hemel. De weerkaatsing van het prille lentezonnetje op de vele waterwegjes deed ons ontwaken in een mooi kader. Zo voelt de Zweedse zaterdag dus. Gamla Stan loopt vol met toeristen die de change of the guards aan het koninklijk paleis willen zien. Wij trekken ons liever terug in het parlement voor een rondleiding door de Zweedse democratie en die is vreemder dan je denkt. Maar toch: op het het centrale eiland, met haar prestigieuze paleizen, smalle steegjes en statige kerken heerst een speciale sfeer. Dat ondefinieerbare Scandinavië-gevoel dan maar?

De mensen zien er allemaal zo goed uit. Deftig, elegant en stralend ondanks hun vaak gevorderde leeftijd. Hoe noordelijker je reist, hoe eeuwiger de jeugd blijkt te zijn. Het wordt echter allemaal duur betaald. Voor een gemiddeld horecabezoek moet je diep in je portemonnee tasten; een avondmaal in het chique Stureplan met haar micro-Times Square is niet voor elke dag. De overkant dan maar? Ten zuiden van Gamla Stan, in Södermalm zijn er heel wat eetgelegenheden, maar je moet er de gebeurlijke vikings tolereren. Ze zijn – komt het zien – in grote mate aanwezig, maar hadden gelukkig hun hakbijlen thuis gelaten. Oef. Je vindt er bovendien nog een rariteit: met Slussen zagen we het vreemdste klaverblad uit dit universum.

De Zweden zijn vooral een maritiem volk die hun patrimonium ten volle in de kijker willen plaatsen. Ferry’s verbinden de stadsdelen en overal liggen cruiseschepen aangemeerd. Centraal staat echter hét paradepaardje: het gerecupereerde wrak van de Vasa, in 1628 nauwelijks dertienhonderd meter gevaren, maar goed voor duizenden en duizenden kijklustigen. Stockholm: een niet voor de hand liggende bestemming waar je toch een kleine week zoet kan zijn. Puik.

» Ons relaas

5. Istanbul

29 oktober-2 november 2010

Het kruispunt van beschavingen, de brug tussen oost en west: Istanbul is een essential en zou naar verluidt tot de orde van New York, London en Tokyo willen gaan behoren. Zo ver is het bijlange nog niet, maar dit was alvast een niet te verwaarlozen cultuurshock. Landen deden we in het Aziatisch deel, op Sabiha Gökçen, genoemd naar een Turkse luchtvaartpioniere. De tweede luchthaven uiteraard, want de eerste kon niet anders dan genoemd te zijn naar de pater patriae: Atatürk. Overal in de stad – en die is groot – zagen we afbeeldingen van de man. De verering en het nationalisme is zo extreem dat we er bang van werden. We kwamen dan wel toe op de nationale feestdag, maar dit soort toestanden doet ons jammer genoeg denken aan Noord-Korea en het China van Mao. De stars and stripes in Washington DC verbleken bij de duizenden en duizenden Turkse vlaggen in de stad. Hierbij vergeleken is ons arsenaal aan leeuwenvlaggen uiterst beperkt.

Het is inderdaad voor een groot deel anders. Als de moëddzin het gebed op gang brengt moet alles wijken. De stem is plots oorverdovend en de gelovigen duiken de dichtstbijzijnde moskee binnen. Er zijn er nogal wat. De Blauwe Moskee is schitterend; de Aya Sophia mindblowing. Het Topkapi is dan weer een stap terug na het Alcazar, het Mezquita en het Alhambra van vorig jaar, maar de Harem is wel een aanrader. En zie: naast dit werelderfgoed-triumviraat slingert een ordinaire westerse winkelstraat, die even goed in Valencia, Lyon of Stuttgart had kunnen liggen, Starbucks en MacDonalds incluis. Idem voor het indrukwekkende en volkse Galata, dat via een Meir is verbonden met Taksim Square, het centrale plein van de stad.

Op datzelfde Taksim Square was er eventjes paniek. Een tiental uur nadat wij in de – excuseer, maar de lokale koffie is niet te drinken – Starbucks op dat plein onze laatste latte van de dag hadden geconsumeerd parkeerde een zelfmoordterrorist er zijn wagentje. De stakker overleefde zijn ontploffing niet en verwondde enkele dozijn agenten. Koerden, zo luidde het. Het mocht de pret niet drukken. ‘s Avonds in het hotel stelde men ons gerust: “Problem solved.”. Alles voor de toeristen, die zich in de Bazaar graag hun Lira’s laten ontfutselen door geestdriftig manipulerende venters. “But my friend, twenty Lira’s for this leather wallet, this is not seeeeerious!”. Het je om de tuin laten leiden geeft hier haast een kick. Zolang het bedrag beperkt blijft, want elders kan je snel enkele honderden euro lichter worden gemaakt. Overal zijn schitterende iPhone 4′s te koop. China weliswaar. Namaak. Globalisering: zonder zou het leven een stuk minder aangenaam zijn.

Istanbul geeft je dus een totaalpakket: een eeuwenoud patrimonium, een amuse-gueule van de Islam, Turkse ondernemingszin, westerse consumptie, oosterse namaak, mediterraan weer en een gebeurlijke aanslag. En niet te vergeten: de match Beşiktaş-Sivasspor, die we in het lokale stadion bekeken. Weer ééntje die onze geschiedenisboeken induikt.

» Ons relaas

4. Berlin

21-24 juli 2010

Berlijn was misschien wel onze meest controversiële trip van het jaar. Binnen het gezelschap waren de meningen in den beginne verdeeld. Nein, kein Aha-erlebnis. De verwachte instant-waaw van New York City, Chicago, Budapest of zelfs de Ciudad van Valencia bleef uit en dat zette aanvankelijk een kleine domper op het bezoek. Was dat mythische Berlijn dan toch niet zo mythisch? Jawel, epic zelfs, maar je moet de stad tijd geven en vele keren terugkomen. Deze eerste kennismaking, die maar enkele essentials toonde, was onvoldoende om de stad ook maar summier te leren kennen.

Het was vooral de Brandenburger Tor die in eerste instantie tot een zekere vorm van ontgoocheling leidde. Waar we dachten dat het een majestueus monument temidden een groot plein was bleek fout: ondertussen is de open vlakte terug dichtgebouwd, met een embedded poortje als gevolg. Het is allemaal wat denigrerend, maar van de belangrijkste stad uit de twintigste eeuw had je een mausoleum van de geschiedenis verwacht. Dat heeft het, maar je moet dieper graven. Eenmaal je dat doet zit achter elke muur een verhaal verborgen. De gezellige wanorde en het vele groen maken de stad luchtiger en meer easy going dan Parijs of London. Bij pot en pint met een waard over zijn opgroeien in de DDR praten: je komt het niet elke dag tegen. Hoewel het een oer-Duitser was, baatte hij een Russisch café uit: “In de DDR kregen we acht uur Russische les per week. Nooit heb ik daar enig nut van gehad. Totdat ik een café begon.” Belgen? “Jullie Oostkantonners hebben een eigen dialect, wisten jullie dat? Ik haal ze er zo uit.”

Het Pergamom-museum op het Museuminsel was indrukwekkend; Unter den Linden best wel gezellig en de anderhalve kilometer Muur aan de Warschauer Straße maakte ons even stil. Zo zag het er dus uit. Twee gescheiden werelden. Absurd. Vanop de top van de Reichstag kan je het allemaal nog eens overschouwen. Berlijn is zeven keer groter dan Parijs, maar heeft geen echt centrum. Je kan uren op de U-bahn tuffen en telkens in een ander stadsdeel terecht komen. Het een al mooier dan het ander, uiteraard, maar de bourgeoiswijken die afwisselen met de bohémienbuurten zorgen dat het er nooit saai is. We waren er dus veel en veel te kort om een oordeel te vellen. Gelukkig vliegt Easyjet goedkoop naar de Duitse hoofdstad.

» Ons relaas (in progress)

3. Montréal en Québec

11-14 mei 2010

Gevoelsmatig was de détour langs Montréal en Québec voor mij de absolute nummer één van 2010. Stel u voor: een jongensdroom die in vervulling gaat. Het bestaat wel degelijk. We schreven er een thesis over, maar hadden nog nooit voet aan wal gezet in La Belle Province. Het kon alleen maar ontgoochelen. Dat deed het niet. Het was precies wat we ervan hadden verwacht. Niet meer en niet minder.

De vlucht van Chicago naar Montréal met Air Canada was al een bijzonder aangename ervaring, maar effectief Frans kunnen/moeten praten in Noord-Amerika was nog leuker. Hoe kon een oase van zes miljoen Franstaligen stand houden in een Angelsaksische woestijn? Het blijft me fascineren. En ja, wat men er ook van mag zeggen, Montréal is een Franstalige stad. Er wonen dan wel tientallen nationaliteiten samen, het Frans domineert er. Ville-Marie doet aan Bretagne denken – de oorsprong van vele kolonisten – en is heus niet enkel een reservaat met een Franse erfenis. Het Place Jacques Cartier ademt doorsnee Franse gezelligheid uit. Deze stad kon even goed aan de overkant van de oceaan gelegen hebben. Het contrast met Chicago was opmerkelijk.

Betrek je het nieuwere gedeelte van Montréal – na Parijs de tweede grootste Franstalige stad ter wereld – bij de evaluatie, dan komt een vergelijking met Brussel steeds meer opdraven. Niet zo heel modern, soms wat grijs, maar allerminst een typisch Noord-Amerikaanse stad. Zelfs de oranje seventies-metro kwam ons bekend voor. In Mont-Royal, de wijk rond het grote park op de heuvel, zagen we voorwaar échte bakkerijen en slagerijen. Geen pain de mie in plastiek zakken of vlees in dito pakken, maar the real stuff. Ook de Metro, de lokale Delhaize, kwam ons vertrouwd voor. Net zoals in Europa. Het idee dat we van de stad hadden bleek dus helemaal te kloppen. Een droom die niet aan diggelen was geslagen. Mooi zo. Een nieuw bezoek meer dan waard.

Hetzelfde gold voor Québec, de hoofdstad van de gelijknamige provincie. De enige nog omwalde stad van dit continent kon eveneens een doorsnee Bretoense of Normandische stad zijn. Het historische centrum, gedomineerd door het statige Château Frontenac, is relatief klein, maar bevat veel gebouwen die het verhaal van de stad brengen. Hoewel men ons ten overvloede duidelijk maakte dat we in Québec (én Canada) zijn, voelt het vertrouwd aan. De Bretoense pannenkoek, het schattige Frans van de gids in het parlement van de provincie, de Rue Saint-Jean: een schitterende dag.

» Ons relaas: volgt

2. Budapest

29-31 januari 2010

Dit was een pure gok. Wizz Air vloog heel goedkoop op Budapest en er was een mooi parlement: meer wisten we niet van de stad toen we die koude januariavond op Ferihegy Airport landden. Nimmer wist een stuk onbekend Europa in dermate korte tijd meer indruk te maken: anderhalve dag Hongaarse hoofdstad deed ons élke minuut van de ene verwondering in de andere vallen. Waarom wisten we er zo weinig van? Waarom gaan we met z’n allen naar Parijs, Londen en Rome, maar niet naar Budapest? De stad mag dan wel een halve eeuw verboden terrein zijn geweest, ze past heus wel in het rijtje van grote Europese hoofdsteden.

De zaterdagse sneeuw maakte het nog zoveel idyllischer. De bijwijlen veertig centimeter dikke laag dempte het geluid. Sprekende stiltes: in alle rust van op Varhegy, in Buda, naar de bruggen over de Donau kijken is goed voor het gemoed. Ze mogen er zijn, want zowel de Szabadsag Hid als de Lanchid zijn stuk voor stuk meesterwerken. Het parlement stak in de mist, maar is desalniettemin een indrukwekkend gebouw. De knusse trams die langs de oevers van de rivier voorbijtuffen maken het nog zoveel leuker.

Je hebt er alles wat een metropool behoeft: een grote overdekte markt met Nagycsarnok, een prestigieuze avenue met de Andrassy Ut, de oudste metro van het vasteland, legendarische koffiehuizen (onder meer Gerbeaud op Vörösmarty Ter), talrijke spa’s (zoals Széchenyi), grote musea op Hösok Ter etcetera etcetera. Centraal-Europese trots meets Franse grandeur: we spaarden de superlatieven niet. Zonder Wizz Air hadden we het misschien niet meteen ontdekt. Ronduit een voltreffer van formaat waar we geen genoeg kunnen van krijgen. Budapest for President.

» Ons relaas

1. Chicago

8-11 mei 2010

Iemand moet met de eer weglopen. Budapest was majestueus, maar het is na lange deliberatie uiteindelijk toch Chicago geworden. We waren er in 2008 al eens geweest en hadden bij die eerste, summiere kennismaking al met veel lof over de stad gebadineerd. Een grondiger onderzoek bevestigde ons aanvankelijke oordeel. Het was de plaats waar dit jaar ons bezoek aan de States en Canada begon: tien uur vliegen vanuit Parijs naar de op twee na grootste stad van het land (enkel New York City en Los Angeles doen beter) had ons geradbraakt, maar dat briesje van over Lake Michigan maakte bij aankomst zoveel goed. Michigan Avenue is Fifth Avenue niet, maar de benen strekken langs de kilometerslange laan is de beste remedie om een jetlag te verwerken. ‘s Ochtends nog aan Place de l’Etoile, in de vooravond langs Grant Park wandelen: het leven is mooi.

Chicago is geen eeuwenoude stad. De windy city moet het voornamelijk van haar moderne architectuur hebben. Vorige keer zagen we de skyline vanuit de Willis Tower – de hoogste wolkenkrabber van dit land – maar van op de top van het John Hancock Center is het zowaar nog indrukwekkender. New York mag het icoon zijn, Chicago is het laboratorium: hier kreeg de moderne wolkenkrabber zijn identiteit. De voorbeelden zijn legio. Anderhalf uur had het bootje nodig om van op Lake Michigan en de Chicago River bij elk torentje kort stil te staan. Typisch Amerikaans, enigszins oppervlakkig, maar ten zeerste uitnodigend om meer over deze stad te gaan lezen. Het walhalla voor liefhebbers van dit soort architectuur.

Daar blijft het uiteraard niet bij. De collecties van het Art Institute en het Museum of Contemporary Art zijn bijzonder interessant omdat ze ons de werken van de Amerikaanse tegenhangers van Europese meesters tonen. De Van Gogh’s, Monets, Manets en consoorten hadden ook hier concurrenten, maar jammerlijk eurocentrisme doet het oude continent doofstom blijven voor hun werken. Het is ietwat tragisch om zo ver te moeten reizen om dit te zien. Genieten deden we des te meer; ook van de artiesten die wel aan de andere kant van de oceaan bekend raakten. Edward Hopper’s Nighthawks kunnen we onmogelijk uit ons geheugen wissen. Gelukkig maar.

Hiermee willen we meteen een lans breken voor Chicago. Niet de meest voor de hand liggende bestemming en tot de verbeelding sprekende naam, maar vergis u niet: eens je er geweest bent wil je er graag terug. Probably the coolest city of the United States.

» Ons relaas: hier, hier en hier.

Eervolle vermeldingen

En toch passeerden we nog in andere illustere en minder illustere oorden. Tijdens de lange rit van Antwerpen naar Berlijn maakten we een tussenstop in Hannover. Der Spiegel stelde zich ooit de vraag of dit de meest saaie stad in Duitsland was en dat wil wel iets zeggen. Het was mooi om een uurtje in de Altstadt rond te wandelen. Trier en Münster zijn dan weer dichtbij: kleine typisch Duitse uit de kluiten gewassen provinciesteden met hun eigen verhaal. In Stuttgart zagen we dat Zuid-Duitsland rijk moet zijn. Milaan valt dan weer duidelijk buiten de prijzen: behalve de echt wel schitterende Duomo waren we toch wat ontgoocheld. Aan de andere kant van de oceaan vonden we tijdens de stops in New York City en Washington DC wat we ervan verwachtten. Beide steden zijn op deze website al uitgebreid aan het woord geweest, zodat het wat nutteloos is om er extra letters aan vuil te maken. En Atlantic City? Daar zijn we nooit geweest. Of toch: de geplande strandpauze op onze tocht door het noord-oosten van de USA en Québec viel letterlijk in het water. Bij regenweer is dit flauw afkooksel van Vegas niet meer dan een roversnest waar meelijwekkende Amerikanen hun weinige centen opgokken. Een degoutant oord aan de kust van New Jersey. De Atlantische Oceaan beukte woest op de dijk in: het was alsof de natuur ons wou beletten om ook maar één stap in de casino’s te zetten. Dat deden we toch, maar dan om de tijd met Corona’s te doden. Het was onwezenlijk: gokken of drinken. In Atlantic City was er gewoon geen alternatief, want lezen in een louche prefabhotel zonder degelijke lobby was evenmin een optie. We waren wat blij dat er de volgende ochtend een Greyhound richting Philadelphia op ons stond te wachten. U kan het al raden: 2010 was een fantastisch jaar.

Vijftien om te zien weergeven op een grotere kaart

Istanbul raakte haar aureool van grens tussen beide hemisferen nooit kwijt. Niet toevallig was het de terminus van de legendarische Orient Express. Het Sirkeci-station is een kopstation: hier rijdt de trein niet meer verder en eindigt Europa. Je bent letterlijk aan de brug naar het Oosten. De glorietijd van de luxetrein ligt al weer een tijdje achter ons, maar nog steeds is het mogelijk om symbolisch van het Westen van het Westen naar het Oosten van het Westen te sporen. Aan de voorgevel herinnert een oude locomotief in een verloren hoekje aan dat roemrijke verleden. Degelijk Duits materieel: Locomotivfabrik Kraus & Cie uit München staat fier op de romp van de old-timer te lezen.

Chronologie

Als de passagiers van de Orient Express het Sirkeci-station buitenwandelen stonden ze aan de voet van de oude omwalde stad. Op de heuvel, in het stadsdeel Eminönü, kijken de Grote Drie fier op de rest van Istanbul toe. Het Topkapı (1), de Hagia Sophia en de Blauwe Moskee zijn stuk voor stuk werelderfgoed die samen het complexe verhaal van de stad vertellen.

De Hagia Sophia – of Aya Sofia – brengt het meest respect op voor de chronologie. Vanaf 360 na Christus stond op deze plaats een orthodoxe basiliek, die in 404 na een geschil in rook opging. Een tweede gebouw op dezelfde locatie onderging in 532 een analoog lot, zodat eind 537 de huidige constructie kon worden ingezegend. Keizer Justinianus spaarde koste noch moeite. Het moest indruk maken. De orthodoxe patriarch van Constantinopel kon met een vette vis uitpakken, want de koepel van zijn basiliek haalde, na enkele herstellingen, een hoogte van vijfenvijftig meter. Imposant. Veel later, in 1204 moest hij zijn Huis van God tijdelijk afstaan aan de katholieke collega’s nadat de kruisvaarders dat jaar Constantinopel hadden veroverd. Boudewijn van Vlaanderen werd tot keizer van het Latijnse Keizerrijk gekroond. Zijn opvolgers zongen het uit tot 1261, toen de Byzantijnen opnieuw hun intrek namen in de stad, maar hun nieuwe imperium zou maar 200 jaar meer duren. Kort na 1453 converteerden de Ottomanen de Hagia Sophia in de Aya Sofia-moskee. Ze voegden vier minaretten toe en vervingen het kruis door de halve maan. Na de stichting van de Lekenstaat laïciseerde Atatürk de Aya Sofia (1934). Sindsdien is het een museum. De geschiedenis van deze kerk-moskee illustreert bijgevolg perfect wie het hier al die tijd te zeggen heeft gehad. De metamorfoses van de Hagia Sophia zijn die van Byzantium, Constantinopel en Istanbul.

Evenwicht

Dit geheugen van de stad heeft haar sporen achtergelaten. Het moskee-aspect domineert uiteraard, maar de christelijke relieken zijn niet verloren gegaan. Je komt binnen langs een oude vleugel van de basiliek. Meer dan een gebinte blijft er niet van over en staat in schril contrast met de immense centrale ruimte. De koepel moet in die tijd inderdaad indruk hebben gemaakt. Door de hoogte en het toenmalige beschikbare bouwmateriaal en -gereedschap is het niet verwonderlijk dat men verschillende pogingen nodig had om de gigantische ruimte te overspannen. De dicht bij de begane grond hangende luchters zijn met een vijftig meter lange kabel aan de koepel vastgemaakt. Bij de conversie naar een moskee werden de vele Christelijke mozaïeken overpleisterd, aangezien de islam alle figuratieve voorstellingen had gebannen. Af en toe kregen Westerse specialisten tijdens herstellingswerken de gelegenheid om de te voorschijn gekomen mozaïeken in kaart te brengen, maar keer op keer moesten ze weer worden overplakt. Nu de Hagia Sophia van haar religieuze functie is ontdaan én de muren in lamentabele staat zijn krijgen de oorspronkelijke decoraties een nieuwe kans. Voor de experts is het balanceren op een slappe koord. Ze moeten een evenwicht zoeken tussen het herstellen van het Christelijke en het Islamitische erfgoed. Zo wordt de geschiedenis eer aangedaan.

Piecemeal engineering

Het Topkapı
– het Kanonnen-poortpaleis – beperkt zich tot het Ottomaanse tijdperk. Mehmed II, die het Oost-Romeinse Rijk het genadeschot gaf, liet op de ruïnes van het paleis van de Keizer een nieuw complex optrekken. Het Yeni Sarayi – het nieuwe paleis, de naam waaronder het Topkapı tot in de negentiende eeuw bekend stond – zou gedurende vierhonderd jaar de residentie en de ambtswoning van de sultan zijn. Verwacht geen grandeur zoals de grote Europese paleizen. Er was geen masterplan, maar eerder piecemeal engineering. Hier en daar werden door de eeuwen heen stukjes bijgebouwd en afgebroken, zodat het paleis een doolhof van gangen en zalen is geworden. De oorspronkelijke structuur is nu nog moeilijk zichtbaar.

Elke bezoeker maakt een entrée langs de majestueuze Keizerlijke Poort, die op zijn beurt toegang geeft tot de Poort van de Groet, waar het Topkapı pas echt begint. Praktische faciliteiten eerst: de keukens waren, hoe kan het ook anders, de grootste van het ganse Ottomaanse Rijk. Dagelijks moest de catering zo’n vierduizend monden vullen en dat vroeg de inzet van pakweg een kwart van de bewoners en staf. Staatszaken werden aan de overkant, in het vertrek van de Keizerlijke Raad besproken. De sultan zelf bracht zijn werkdagen door rondom een derde hof. Het was een deeltijds verblijf, want de overige tijd spendeerde hij in zijn Harem, die nog het best bewaard is gebleven. Je krijgt er als bezoeker waar voor je geld: de Harem vereist immers een extra entreeticket. Gelukkig zelfs, want precies daardoor is het er rustiger. In de andere gedeelten loop je over de koppen. Echt grondig is het allemaal niet te bestuderen. Je blijft wat op je honger zitten. Wie bovendien de Moorse paleizen in Andalusië heeft bezocht is ietwat teleurgesteld, maar dat zegt meer over Al-Andalus dan over het Ottomaanse Hoofdkwartier.

Mekka

Het bleef niet bij het Topkapı. Ook op religieus vlak etaleerden de sultans hun prestige. De Sultan Ahmetmoskee, die Ahmet I in het begin van de zeventiende eeuw liet bouwen, moest provoceren. Door meteen zes minaretten te voorzien daagde Istanbul Mekka uit, want enkel daar had een moskee er zoveel. Hij dreef het uiteindelijk niet helemaal op de spits. Mekka kreeg een extra minaret cadeau. Iedereen tevreden. De moskee kreeg het adjectief Blauw mee omwille van de kleur van de tegels van het interieur, al is dat niet meteen het meest opvallende kenmerk.

Dit was ons eerste echte moskeebezoek, net op het moment dat het vier uur-gebed zou beginnen. Normaliter wordt de moskee dan voor bezoekers gesloten, maar we glipten nog juist door de mazen van het net. Ietwat oneerbiedig, maar de drang om met deze religieuze praktijk kennis te maken was net iets groter. De aanwezige bezoekers werden gedoogd. Ze hadden in deze stad nu eenmaal een rol te spelen. De vrome moslims knielden en baden. Stilte. Vrouwen zaten achteraan, van de mannen gescheiden door die horde toeristen. Maar goed, per slot van rekening gaat het er in de Notre-Dame in Parijs en de Sint-Pieters in Rome ook zo aan toe. Enkel de inhoud is anders.

Op het pleintje voor de Blauwe Moskee bekruipt je opnieuw dat moeilijk definieerbare grensgevoel. Aan de ene zijde heb je een plek voor contemplatie met symbolen en gebruiken die helemaal verschillen van de Joods-Christelijke traditie waarin we zijn opgegroeid. Ze hebben dan wel eenzelfde stam, maar dit is zo, tja, desoriënterend. Het is een beeld dat we enkel van dat andere continent kennen. Aan de overkant zijn we thuis: langs de weg wemelt het van MacDonaldsen, H&M’s en Starbucksen. De sporen van de hypermoderne trams liggen tussen straatstenen die evengoed de Antwerpse Meir konden bekleden. Gele taxi’s doen pogingen om tussen het overtollige straatmeubilair te manoeuvreren. En zie: midden in het plein wordt een Bollywood-movie opgenomen. De Indische acteur moet zijn dito filmgeliefde veroveren. Nog was het niet gedaan. Uit de lucht klonken nog steeds de klanken van de muezzin. Tegenwoordig galmen zijn gezangen uit versterkers die in de ganse oude stad hoorbaar zijn. De eerste keer dat je dit hoort is wel een indrukwekkende ervaring. Misschien van dit plein wel het best Istanbul samen.

My friend

Door haar ligging, geschiedenis en voorspoed heeft Istanbul steeds veel handelaars aangetrokken. De Grote Bazaar, op een boogscheut van de Grote Drie, mag dan wel een beetje tot folklore zijn verwaterd, zaken doet men er nog altijd. Het netwerk van overdekte straatjes werd net na de val van Constantinopel als markt geopend en is één van de grootste in haar soort. Vierduizend winkeltjes proberen langs een zestigtal groot uitgevallen gangen hun waar aan de man te brengen. Meer dan een kwart miljoen mensen dwalen dagelijks door de overvolle tunnels. Vandaag zijn het hoofdzakelijk toeristen en die hebben cash. De handelaars hanteren een eigen stijl. Voor veredelde kitsch vragen ze aanvankelijk astronomische bedragen, maar het is aan de koper om zoveel mogelijk af te dingen. “But my friend, this is not serious. A wallet like this costs a lot more, I don’t gain anything with that price.” Ze kennen de truuken van de foor. Er enigszins bekaaid van afkomen behoort tot onze Bazaar-ervaring. De Kruidenbazaar bevindt zich dan weer helemaal beneden de oude stad aan het water, nabij de Galatabrug en het Sirkeci-station.

De Turken zijn ondernemend. Op elke hoek van de straat is er wel een kruidenier of souvenirshop. Zelfs in de tunnels wemelt het van kraampjes waar de meest uiteenlopende producten worden verkocht. Je moet steeds op je hoede blijven. Veel van wat er te koop wordt aangeboden is namaak. China is hier hét codewoord. Men is heel eerlijk: “China? Yes, China.”. Een iPhone 4 voor tweehonderd euro? Geen probleem. China. Of het ding ook effectief werkt én men het vanuit Californië al dan niet kan traceren is een andere vraag, maar dit soort strepen door de rekening vermijdt u best. In Istanbul is er wel degelijk een markt voor. Het aantal smartphones op trams, bussen of metro moet niet onder doen voor London, Parijs of München. Het is ondenkbaar dat iedereen er hier de courante prijzen voor betaald. We deden in de plaatselijke Media Markt de proef op de som. Officiële elektronica kost in Istanbul evenveel als in België, hoe misleidend de reclamepanelen in het straatbeeld ook mogen zijn.

Galata

Piraterij is uiteraard maar één aspect van het mercantiele Istanbul. In Galata, een stadswijk in het district Beyoğlu, heeft elke specialiteit zijn eigen straat. Met wat verbeelding en veralgemening kan je zelfs een hiërarchie ontwaren. Bovenaan staat de kunst. Op de top van de heuvel, nabij de Galatatoren, vind je de ene artisanale muziekhandel naast de andere. Gitaren, violen en luiten à volonté. Daal je af richting de Bosporus dan passeer je er straten met niets anders dan winkels met dezelfde huishoudelijke voorwerpen. Tientallen huizen met verdiepingen vol luchters. Beneden, aan de rivier, is men dan weer gespecialiseerd in het ruwe materiaal: gereedschap, vijzen, bouwmaterialen en elektrische bedrading. Allemaal ter plekke te koop, opgestapeld tot aan de nok van het pand. Voor het bouwen van een huis kan je in het hart van een miljoenenstad alles vinden wat je nodig hebt.

Toch zwicht ook het lokale Galata voor de grootstad met haar consumptiedrang. Via İstiklâl Caddesi, de Onafhankelijkheidsstraat, is de Galatatoren verbonden met Taksim Square, het voornaamste knooppunt in het centrum van Istanbul. Het contrast met het ‘dorp’ Galata is moordend: een winkelstraat zoals je er in de meest chique Europese steden één vindt. Om het toch nog wat authentiek te laten lijken kan je over de ganse lengte van de avenue een rit op een rustieke tram maken, maar ook dat is louter folklore. Hier gaan de grote ketens met de lyra’s lopen. Gelukkig kan je in de zijstraten in meer gematigde oorden eventjes tot rust komen, want op Taksim Square wacht één grote chaos.

Nationalisme

Het grote plein is helemaal in Turkse vlaggen getooid. De witte halve maan en ster op rode achtergrond doen zelfs de grote lichtreclames verbleken. Iedereen mag het weten: vandaag is het de nationale feestdag. Of toch één ervan, want in Turkije wordt het land op een vijftal officiële feestdagen gevierd: 23 april (Dag van het Kind, herdenking van de eerste zitting van de Nationale Vergadering), 19 mei (Jeugd en Sport dag, ter herinnering aan de landing van Atatürk in Samsun en de start van de onafhankelijkheidsoorlog), 30 augustus (Dag van de Overwinning, op de Grieken in 1922), 29 oktober (Dag van de Republiek, de échte nationale feestdag) en ten slotte op 10 november, want dan wordt de dood van Atatürk overal te lande herdacht. Vijf dagen die in het teken van de natie staan, vijf dagen waarop de vader des vaderlands wordt geëerd. Vijf keer kan de Turkse vlag worden gehesen, voor zover die nog niet permanent wappert. Voor mensen uit een land met bitter weinig natiegevoel komt het allemaal wat vreemd over. Beangstigend zelfs: je zal hier maar eens niet in die vlag geloven. Zo zijn er nogal wat mensen. Twee dagen na deze nationale feestdag pleegde een zelfmoordterrorist een aanslag op Taksim Square, waarbij alleen de dader om het leven kwam. Een Koerd, aldus de versie die de media ter ore kwam. Enkele uren voordien genoten we er nog van een Latte in de lokale Starbucks. Twee uur na de aanslag tuften de duizenden taxi’s en bussen alweer rond Taksim Square. Het leven gaat verder. Toen we die avond in het hotel vroegen of we naar aanleiding van de aanslag extra voorzorgsmaatregelen moesten nemen, was het antwoord kort en duidelijk: “Problem solved.” Alles voor de toeristen.

Inönü

Overal is de natie aanwezig. Zelfs bij het begin van de voetbalmatch Beşiktaş-Sivasspor in het Inönü-stadion wordt de nationale hymne opgevoerd. Vijfentwintig-duizend fans zongen uit volle borst mee. Buitenlanders zijn uiteraard welkom en men vindt het zelfs sympathiek dat we voor hun favoriete ploeg mee supporteren. Voetbal als derde religie na de islam en de natie: als een gesprek nergens heen gaat, dan kan je nog over het voetbal beginnen. Istanbul telt drie grote ploegen: Beşiktaş, Galatasaray en Fenerbahçe. Bij het aanspreken van een taxichauffeur heb je dus twee kansen op drie dat je hem beledigt. Ook de man aan de balie in het hotel was er niet meteen mee opgezet dat we hem voor een supporter van Beşiktaş hielden. Galatasaray!

Voetbal is voor velen een uitlaatklep. Istanbul is zo groot geworden. Omvangrijke suburbs rijzen als paddenstoelen uit de grond. Het chique centrum verbergt de vele anonieme huizenblokken die rondom worden aangelegd. Bij een boottochtje op de Zee van Marmara zie je pas hoe ver de stad aan Aziatische zijde aan het uitdeinen is. Zelfs the sky is hier the limit niet. Zover we kunnen kijken blijven gebouwen opduiken. Op dit moment wonen hier alles samen dertien miljoen mensen op een lap grond die regelmatig door aardbevingen wordt getroffen. De meest recente, in 1999, eiste duizend levens in deze agglomeratie. De vraag of het verantwoord is om de metropool op die wijze verder uit te bouwen is niet eens aan de orde. Het gebeurt gewoon. Met alle gevolgen van dien.

Incontournable

Tot waar reiken de ambities van Istanbul? Er wordt wel eens gefluisterd dat de stad het selecte clubje van New York, Tokyo, Londen en Parijs zou willen vervoegen. Cultureel, politiek en economisch incontournable pogen te worden is een nobel doel. Dat eerste is alvast gelukt: qua erfgoed en historische betekenis moet Istanbul wellicht enkel Rome en Jeruzalem laten voorgaan. Het patrimonium, waarvan we in drie volle dagen maar een héél klein beetje zagen, is ongeëvenaard. Er is echter meer nodig om alle ogen naar de heuvels rond de Bosporus te doen richten. Een stedelijk gebied met zo’n gigantisch bevolkingsaantal leefbaar houden is geen sinecure. De bereikbaarheid van Istanbul is een historisch probleem. Nu al staan er haast constant ellenlange files. Het openbaar vervoer in de kernstad is behoorlijk, zij het niet steeds even makkelijk om te zien welk vervoermiddel je nu dient te nemen. Metro, tram, bus en zelfs funiculaire coveren zowat de ganse stad, maar je moet wel uitzoeken waar en hoeveel keer je dient over te stappen; een overstap vereist overigens een nieuw ticket. Economisch moet Turkije zich blijven bewijzen en ook over het politiek bestel is de discussie nooit ver weg. De bevreemdende kennismaking met de nationale feestdag en het Turks natiegevoel nam weinig argwaan weg.

Die fel bewierookte ontmoeting tussen West en Oost is wél een schot in de roos gebleken. Istanbul is inderdaad het archetype van het begrip grens en daarvoor hoef je niet eens diep te graven. Het Oosten houdt echter niet op aan de grens; deze stad was een voldoende grote amuse-gueule om ons een stapje verder oostwaarts te begeven.

(1) De laatste letter van Topkapı is géén i, maar de Turkse ı (fonetisch: /ɯ/)

Zonen worden groot. Vele jaren later zijn ze klaar voor het ernstige werk. Ondertussen hebben ze zelf een gemotoriseerd exemplaar van het minitiatuurtje uit de eighties en trekken ze persoonlijk naar het mekka van de automobiel. Destination Stuttgart voor een bezoek aan de musea van ‘s werelds meest tot de verbeelding sprekende merken: Porsche en Mercedes-Benz. De Zuid-Duitse stad is de bakermat van de automobiel, met een derde grote speler, BMW, die zijn hoofdkwartier 150 kilometer verder in München heeft. Boys and toys it will be. Een stevige drie dagen Duitsland in het teken van de vierwieler.

Uiteraard snoepen we onderweg van het aangeboden erfgoed. De delegatie houdt uitgebreid halt in Trier, Heidelberg en het mooie Stuttgart zelf, maar is uiteraard evenzeer gebrand op de stops in Zuffenhausen en Unterturkheim, de thuishavens van Porsche en Mercedes. Na de tocht langs Hannover, Berlijn en Leipzig gaan we dit jaar voor de tweede keer Duitsland te lijf. Dat is heus geen handicap.

Nvdr: dag-na-dag-verslag in aanbouw

Boys and Toys weergeven op een grotere kaart

Hoewel de stad na de oorlog met veel ijver werd heropgebouwd was het kwaad geschied. In de toekomst zou het oude Warschau nog slechts een verre kopie van het origineel zijn. Bovendien was het nieuwe regime van plan om de Poolse hoofdstad te verfraaien met haar eigen architecturale finesses: een reeks balkvormige huizenblokken ging voortaan de stad omcirkelen alsof ze een nieuwe Duitse invasie moest tegenhouden. Vandaag de dag wonen er nog steeds honderdduizenden mensen in woonkernen die het levende bewijs van die vier verloren decennia vormen. Men kan dus verwachten dat Polen na al die tijd met een totaal verkrachte hoofdstad zit opgescheept. Niets bleek minder waar te zijn.

Communisten

De communisten hebben uiteraard hun stempel op Warschau gedrukt. Zoals in de meeste Oost-Europese steden bleef men ook hier niet gespaard van stalinistische bouwwerken. Het ging niet enkel om anonieme blokken waar mensen moesten samenhokken. Ook de partij kreeg haar hoofdkwartieren in een bepaalde stijl voorgeschoteld. Het PKiN – het Pałac Kultury i Nauki (Paleis van Cultuur en Wetenschap) – domineerde de skyline van de stad. De 237 meter hoge toren behoorde lange tijd tot de hoogste van Europa en vormt de kers op de taart van een complex waar in een gigantisch auditorium onder meer de partijcongressen plaatsvonden. Ondanks het ijzeren gordijn werden in dit cultuurpaleis ook meer wereldse en westerse gasten ontvangen. In 1967 speelden de Stones er als enige rockband in dat decennium aan de andere kant van dat gordijn. Mick en Keith bereikten er echter de Poolse fans niet mee, want alle tickets werden gereserveerd voor partijleden. Naar verluidt was de band in vorm, maar alle uitbundige KP’ers – voor zover die bestonden – werden tijdens het concert manu militari gedwongen terug neer te zitten. Als tegenreactie op de censuur stormden Mick Jagger en co de straat op om de échte fans, die de zaal niet binnen mochten, op singles te trakteren. Those were the days… je zou bijna heimwee krijgen naar de tweedeling nu heroïsche taferelen van illustere bands beperkter en beperkter worden. Achttien jaar later kreeg Leonard Cohen er de kans om drie uur lang zijn oeuvre aan het land te verkopen, maar de Canadees vermeed elke controverse.

Na het verdwijnen van het ijzeren gordijn was er even sprake om het Paleis met de grond gelijk te maken. Het was immers hét symbool van het oude regime. Gelukkig doken langzamerhand andere wolkenkrabbers op, zodat het Paleis niet langer het uitzicht van de stad bepaalt. Vandaag kunnen we het nog steeds beklimmen, want de dertigste verdieping is toegankelijk voor het publiek. Het geeft een uniek panorama over de stad. Cynische Polen vinden dit uitkijkplatform de mooiste plaats van Warschau: je kan er de toren zelf immers niet zien. Tijd heelt echter heel wat wonden. Ondertussen hebben de meeste inwoners van deze stad zich met het gebouw verzoend en blijft het integraal deel uitmaken van het patrimonium van Warschau.

Joden

Na de invasie van Polen begonnen de nazi’s hun plannen voor de jodenvervolging in het land te concretiseren. Hoewel de Wannsee-conferentie pas begin 1942 het definitieve antwoord op het Joodse vraagstuk gaf was men in Polen al lang begonnen met de voorbereidingen. Het grootste deel van de Joodse bevolking van Warschau en omstreken werd al enkele jaren stelselmatig in een getto gedreven. Dat bevond zich net ten westen van de oude stad in een in beslag genomen wijk. Drie jaar lang werden Joden er in vastgehouden en systematisch in bosjes naar het vernietigingskamp van Treblinka gestuurd. Velen werden meteen na hun aankomst vergast of geëxecuteerd. Medio 1943 brak bij de resterende uitgeputte bewoners een opstand uit. Voor de nazi’s was dit de gedroomde aanleiding om het getto helemaal te ontruimen. De grote middelen werden ingezet. Nauwelijks iemand werd gespaard. Het is haast ondenkbaar dat in deze dynamische wijk, waar vandaag moderne huizenblokken, puike wolkenkrabbers en bloeiende bedrijven uit de grond schieten, nog geen zeventig jaar geleden een half miljoen mensen werden geprepareerd om op een industriële wijze te worden afgemaakt. Dit alleen al maakt een bezoek aan Warschau noodzakelijk. De Poolse overheid brengt deze verschrikkelijke feiten voor de bezoeker keurig in beeld. Nooit zal het getto worden vergeten. Net zoals het tracé van de Berlijnse muur in de Duitse hoofdstad met stenen in de grond is vereeuwigd kan je in Warschau de grenzen van het getto volgen. Gedenktekens en plannetjes tonen hoe het er ooit uitzag. Het is tekenend voor deze stad: je kan gewoon niet om de tweede wereldoorlog heen. De horror van de oorlog is nergens zo tastbaar aanwezig als hier. Bijzonder aangrijpend.

Het getto is na de ontruiming dan wel helemaal met de grond gelijk gemaakt, een tweetal pakhuizen zijn om een of andere reden ontsnapt aan het inferno. Vandaag staan ze er nog steeds. Het zijn de laatste zichtbare getuigen van wat hier ooit is gebeurd. De lamentabele staat van de gebouwen maakt het nog zoveel realistischer. De overheid is gelukkig volop bezig met ze te verstevigen, maar hopelijk krijgen ze geen té ver doorgedreven restauratie. Deze gebouwen moeten niet in hun oorspronkelijke staat worden hersteld. In de huidige vorm zijn ze een blijvend litteken van de terreur die hier ooit plaatsvond. Het drama van Warschau is daarvoor te erg geweest.

Groen

De nieuwe wijk in het oude getto en de stalinistische huizenblokken stoppen aan de Marszałkowska, een grote weg en centrale noord-zuid-as van de stad, waaronder de enige metrolijn is gelegen. Het openbaar vervoer wordt hier nog hoofdzakelijk verzorgd door trams en bussen die weliswaar heel frequent de revue passeren. Vanop de Marszałkowska kan je alle richtingen uit. Aan de overkant van de avenue brengen veel Varsovieten hun zonnige zaterdag door in het Ogród Saski, het park van de Saksen. Het groen is omnipresent in de Poolse hoofdstad. Mensen zoeken er verkoeling of willen eventjes hun klamme flat in het zoveelste woonarsenaal verlaten. Parken zijn hier ideale plekken om stoom af te laten en de dagelijkse sleur achter je te laten.

Even bezuiden het centrum ligt nog een prachtig voorbeeld van hoe een park een stad kleur en leven kan geven. Het Park Łazienkowski – park van de koninklijke baden – is een collectie van paleizen, tempels en orangerieën in een klein bos en langs kaarsrechte kanalen. Het Pałac na Wodzie – paleis op het water – is het meest bekende en dateert uit de zeventiende eeuw. Honderd jaar later werd het even de residentie van de koning. Het paleis bevindt zich op een kunstmatig eilandje in een kanaal dat met twee kleine bruggen met het vasteland is verbonden. De bootjes in het meer en de pootjebadende Polen lijken recht uit een schilderij van een pittoreske plaats in het Lake District te zijn geplukt. Het belendende bescheiden amphitheater maakt het zelfs mogelijk om in dit idyllisch kader klassieke stukken op te voeren. De schoenmakers blijven bij hun leest: muziek is de roeping en specialiteit van de Oost-Europeanen. Bij het Chopin-monument speelt een pianist onder een baldakijn werken van de grote meester. Chopin 360°: honderden Polen zitten rond de pianist en genieten van dit zondagse intermezzo. Luidsprekers laten het geluid galmen in de rest van het park. Een audience is verzekerd, want vele gezinnen grijpen elke kans aan om hun warme flat op een zonnige zondag te verlaten. Een parkwandeling is beter dan te smelten op de tiende verdieping van het elfde huizenblok in het twaalfde district.

Ondanks alle romantiek is ook hier het meeste erfgoed niet meer origineel. Dat geldt a fortiori voor het oorspronkelijke stadscentrum, dat verdeeld is in de oude stad en de nieuwe stad. Het zuidelijke Stare Miasto dateert uit de dertiende eeuw en is een bevoorrechte getuige geweest van de bloei en het drama van Warschau. Het centrale plein, Rynek Starego Miasta, was lange tijd de spil van de stad waar het voornaamste handelsverkeer plaatsvond. Bij de heropbouw werden zoveel mogelijk restanten van de ruïnes gerecupereerd. Een steenworp verder, op Plac Zamkowy, staat de Kolumna Zygmunta – een aandenken aan koning Sigmund die de Poolse hoofdstad van Krakau naar Warschau verplaatste – en het voormalige koninklijk paleis. Het spreekt voor zich dat het in alle straten ertussen wemelt van kerken. De Katedra św. Jana – St.-Janskathedraal – is na de verwoesting tijdens de tweede wereldoorlog een stuk soberder heropgebouwd. Het front doet ons denken aan de Marktkirche St. Georgii et Jacobi in Hannover (baksteengothiek). De andere kerken zijn barok van aard, maar, we moeten het in den treure herhalen, het zijn replica’s van wat er ooit stond. Is het stadscentrum van Warschau daarom minder waardevol? De perfect gerestaureerde omwalling van de stad geeft het dan wel een extra artificieel tintje waardoor de non-believers het historische centrum van de Poolse hoofdstad minder kunnen smaken. Je moet inderdaad steeds in het achterhoofd houden dat het ooit zo geweest is, maar dan met andere stenen die door honderden arbeiders in mensonterende omstandigheden werden opgebouwd. Dit is een reconstructie die de perfectie benadert, maar uiteindelijk is ook ons geliefde Ieper op die manier niet naar de geschiedenisboeken verwezen.

Stare Miasto is via de Ulica Freta met de Nowe Miasto verbonden. Echt jong is ze – de totale vernieling en heropbouw tijdens en na de tweede wereldoorlog buiten beschouwing gelaten – niet: al op het einde van de veertiende eeuw was hier een woonkern, zij het als een aparte gemeente. Pas vierhonderd jaar later fuseerde Nowe Miasto met de rest van Warschau, wat onder meer resulteerde in de afbraak van het overbodig geworden stadhuis. Dit stadsgedeelte ontwikkelde zich tot een haast even mooi centrum als de oude stad, maar werd tijdens de tweede wereldoorlog evenzeer met de grond gelijk gemaakt. Gelukkig werd ook hier alles steen na steen heropgebouwd. Kerk na kerk. Het straalt bovendien nog een ander aspect van Warschau uit: net als overal elders is het hier kraaknet. Zelden zo’n propere stad gezien. Ook langs de Krakowskie Przedmiescie, de chique avenue met het presidentieel paleis en de universiteit, is geen vuiltje te bespeuren. Politie des te meer, want de arm der wet lacht hier niet met nozems allerhande. Ze houden terloops een oogje in het zeil bij de treurende aanhangers van Lech Kaczyński, de verongelukte president. Dag en nacht – jawel – bidt men er voor de poorten van het presidentieel paleis. Wenen en bidden.

Warschau is dus best de moeite om een weekend in te spenderen. Er is een goede low cost verbinding en het prijsniveau is er bijzonder aangenaam naar Belgische normen. Een copieuze maaltijd voor twee personen in een van de betere zaken kost hier omgerekend zo’n 35 euro. Wie de Duitse keuken lust zal ook hier lekkere avonden beleven, al moet je ook pikante Hongaarse soep kunnen appreciëren, want die is ruimschoots aanwezig. Kortom, ook culinair heeft Warschau ons kunnen bekoren, al moet je uiteraard bereid zijn grote hoeveelheden naar binnen te werken. De Poolse hoofdstad is desalniettemin een aanrader.

De volgende fase in het Duitslandverhaal bestaat uit een vijfdaagse rit die ons naar de hoofdstad brengt. Berlijn, misschien wel hét icoon van de twintigste eeuw, staat symbool voor twee wereldbranden en een veertig jaar lang verdeelde planeet. Na een tweedaagse visite aan Berlijn rijden we dieper de Ostzone in richting Leipzig. Daar waar de vreedzame Montagsdemo’s in 1989 de toon zetten om hervormingen te eisen moet wel een en ander te zien zijn. Bovendien willen we nagaan of er nog iets rest van het voormalige Oost-Duitsland. Het land is nu al bijna twintig jaar herenigd, maar nog steeds gaan vele transfers van West naar Oost. Brengt dit zoden aan de dijk? Ten slotte konden we het niet laten om tijdens de lange rit tussen het vaderland en de Duitse hoofdstad even halt te houden in nog zo’n naam waar we al veel over hebben gehoord maar waar we ons niets kunnen bij voorstellen: Hannover. De opdracht is dus zwaar: vijf dagen Duitsland zonder een overkill op te lopen. We zijn ondertussen gelukkig al een en ander gewoon.

Duitse snelwegen zijn over het algemeen van goede kwaliteit. Hier geen semi-onverharde stukken die de wagen te pas en te onpas uit balans brengen of zorgen voor een tortuur van de ophanging. Asfalt en aanverwante textuur blijft hier ook na een strenge winter in de oorspronkelijke vorm liggen. Komt daarbij het regelmatig opheffen van de snelheidslimiet en elke redelijke chauffeur tovert een glimlach op het gelaat. Wie zijn wij om dit hem of haar niet te gunnen? Veiligheid gaat uiteraard boven alles, maar als het eventjes kan mag de liefhebber van snelheid zijn of haar lusten een klein beetje botvieren. Zolang alles beheerst gebeurd mag er in principe niets fout lopen. De Duitsers hebben in het verleden ruimschoots bewezen bevelen te kunnen opvolgen; op de autosnelweg geldt precies hetzelfde: tachtig waar het moet, voluit genieten waar het kan. We zijn allemaal van vlees en bloed. Alle remmen los dus, maar alsnog blijkt Duitsland het enige land dat hiermee kan omgaan. Of hoe verwoede pogingen om toch enige charme uit te stralen uiteindelijk de snelheidsfanaten te goede komen. Dank u.

In Hannover bevind je je reeds in de helft van het traject Aken-Berlijn. De vraag die Der Spiegel zich ooit over de stad stelde beloofde niet veel goeds: “Is Hannover de saaiste stad van Duitsland?” Het lijkt een vernietigende quote te zijn: in dit land tot saaiste stad worden uitgeroepen is zoals het ontvangen van de prijs van de beste nerd in de klas der hopeloos saaie mensen. Als belediging kan dit tellen, maar de inwoners van de hoofdstad van Niedersachsen doen er alles aan om Der Spiegel‘s opwerping te ontkrachten. Gelukkig maar.

Hannover is in Duitsland een niet onbelangrijke stad. Doordat de plek makkelijk over water met Bremen verbonden is had ze vlot toegang tot het Hanzenetwerk. Later, bij de industrialisering van Duitsland en de ontwikkeling van het Ruhrgebied lag Hannover op het kruispunt van water- en spoorwegen richting het centrum van bedrijvigheid. Wie van het oosten kwam moest Hannover voorbij. Eventjes was het zelfs Koninkrijk Hannover, want het Congres van Wenen van 1815 verhief de stad met royale prerogatieven, aangezien de Hannoverianen, wegens hun personele unie met het Britse vorstenhuis, in de Napoleontische oorlogen de eilanders steeds hadden gesteund. In het proces van de Duitse eenmaking kwam daar na de Oostenrijks-Pruissische oorlog (1866) een einde aan. De stad was echter gelanceerd en bloeide als nooit tevoren. De bevolking verviervoudigde. Tijdens de tweede wereldoorlog werd Hannover, net zoals zovele Duitse steden, voorwaar met de grond gelijk gemaakt. Negentig procent van de stad lag in puin, maar die schade werd snel in een economisch wonder geconverteerd. In de buitenwereld is Hannover vandaag vooral bekend om haar handelsbeurzen en CeBIT, dé belangrijkste IT-beurs van het continent. Bovendien kwam de wereldtentoonstelling hier in 2000 langs en die gaf, zoals in zovele steden, een impuls aan de economische ontwikkeling. Voor zover dat in Hannover nog nodig was.

De Innerstad heeft hier en daar toch wel wat leuke plekjes. Nabij het voormalige Rathaus valt de Marktkirche St. Georgii et Jacobi op. Deze nu lutheraanse kerk stamt uit de dertiende eeuw – lang voor Luthers’ geboorte – en is het meest zuidelijke voorbeeld van wat men noordduitse baksteengothiek is gaan noemen. De kerk viel tijdens de tweede wereldoorlog grotendeels ten prooi aan geallieerde bommen, maar werd tussen 1946 en 1952 herbouwd. Binnenin valt vooral het nieuwe orgel op. Bovendien vindt de kerstmarkt – we zijn in Duitsland – al sinds het midden van de negentiende eeuw rond deze Marktkirche plaats. Tot anderhalf miljoen mensen maken jaarlijks de tocht om de Weihnachtsmarkt van Hannover te trotseren. Het hoeft niet altijd Keulen te zijn.

Vlakbij het nieuwe stadhuis bevindt zich het hoofdkwartier van de Norddeutsche Landesbank. Het futuristische complex lijkt wel in twee tijdperken te zijn ontstaan: de onderste verdiepingen met kantoren zijn rechtlijnig, hoekig en functioneel, terwijl de bovenkant op een haardos met talloze weerborstels lijkt. De glazen gangen en lokalen schijnen wel alle kanten op te gaan. De 295.000 kubieke meter grote constructie werd in 2002 opgeleverd en is van de hand van het gerenommeerde architectenbureau Behnisch. Het mag dan al grotendeels een zakelijke functie hebben, voor Hannover is dit hoofdkwartier van de Norddeutsche Landesbank een grote aanwinst. Moderne architectuur blijft fascinerend.

Vanuit Hannover is Berlijn toch nog een flinke drie uur rijden. Tijdens de rit van West naar Oost kan je niet anders dan de Ehemalige Innerdeutsche Grenze oversteken. Dat is de term die vandaag de dag wordt gehanteerd voor de lijn die tot 3 oktober 1990 de BRD van de DDR scheidde. Zo wordt het ook op de toeristische aanplakborden gezet. Gelukkig heeft men het patrimonium van de communistische modelstaat niet helemaal ontmanteld. Aan de grens zijn de wachttorens blijven staan. U kwam het ijzeren gordijn niet zonder slag en stoot over. Ondertussen heeft al een ganse generatie Duitse jongeren muur noch gordijn gekend; deze relieken kunnen hen helpen om voor te stellen wat voor hun ouders en grootouders de dagdagelijkse praktijk was. Het heeft wel iets griezelig en is lange tijd het enige teken van menselijke activiteit dat we in die ehemalige DDR konden waarnemen. Tot aan de suburbs van de hoofdstad kregen we niets anders dan bossen te zien. Tientallen kilometer bomen.

Bij het binnenrijden van West-Berlijn moest je ook over de autosnelweg door checkpoints. Verkeer die uit het zuid-oosten kwam moest via Checkpoint Bravo – Dreilinden en kwam op die manier de Amerikaanse sector binnen. De restanten zien we vandaag nog staan, maar hier stonden mensen soms lang aan te schuiven om nadien de boodschap te krijgen rechtsomkeert te maken. De gelukkigen kwamen meteen op de AVUS terecht, de Automobil-Verkehrs- und Übungs-Straße, die hen recht naar de binnenstad bracht. Dit lange rechte stuk autosnelweg was niet enkel een plaats waar de Duitse constructeurs hun raspaardjes konden testen, maar tot 1998 deed het ook als regulier autocircuit dienst. Een verschrikkelijk ongeval van de inmiddels overleden John Winter in 1994 en een dodelijk ongeval een jaar later bezegelden het lot van de AVUS. De vervallen hoofdtribune zagen we alvast nog staan. Autosportarcheologie.

Onze ervaren gids waarschuwde ons dat de oppervlakte van Berlijn niet van de poes is: de Duitse hoofdstad is maar liefst acht keer groter dan Parijs, maar dan wel met veel stukken groen tussen de verschillende wijken. Zo bleek ook. Langs de grote invalswegen zagen we niets anders dan bomen en struiken, omzoomd door gietijzeren bruggen die vaak wel een laagje verf konden gebruiken. De natuur kon hier zijn gang gaan, al liet het een bijwijlen wanordelijke en on-Duitse indruk na. Zo ging het door tot in het centrum van de stad. Of beter: van de stadsdelen. Een echt centrum heeft Berlijn niet. Het is meer een juxtapositie van groot uitgevallen wijken, maar aangezien onze tenten enkele dagen nabij het Mitte waren opgeslagen, moet er toch ergens een centraal punt te onderscheiden zijn.

Er hing wel een gezellig sfeertje. Onze Schönhauser Allee, de Oost-Berlijnse laan nabij het hostel, had wel iets van een kleine Parijse boulevard, genre Boulevard de Ménilmontant, die de wat dorpse karaktertrekken van de gelijknamige voormalige gemeente en het belendende Belleville heeft. Iets dergelijks straalde deze Berlijnse Allee uit, zij het dat het er minder druk en een stuk leefbaarder was. Ademruimte en gratis parking, bankjes en gezellige terrasjes, snel weg en weer met U2. Dat het in het voormalige Oosten van de stad was gelegen zou je als neofiet niet meteen kunnen vermoeden. De wegen zijn in prima conditie, de meeste huizen goed verzorgd en we zien opvallend weinig stalinistische artefacten: deze wijk is het levende bewijs dat de muur al bijna dan twee decennia ten gronde is gericht. Tempus fugit.

De Potsdamer Platz zou een eerste indicatie moeten geven van hoe Berlijn de eenentwintigste eeuw is binnengestapt. Een trits wolkenkrabbers, een modern station en een hip winkelcomplex moeten dit plein het cachet van een wereldstad geven. De zes hompen Muur die voor een herinnering aan wat ooit was zorgen trekken voornamelijk Japanse toeristen met dito camera aan. Het vermeende eerste verkeerslicht op het continent (1924) brengt een ander soort nostalgici op de been, maar een icoon van Duitse dynamiek is deze Potsdamer Platz allerminst. De DB-toren is mooi, maar – het begint arrogant te klinken – in vergelijking met New York City en Chicago (of zelfs Frankfurt) is dit geen straffe kost. Het Sony Center mist enkel de jackpots om op een mini-Las Vegas te lijken. Misschien mogen we ook niet telkens een aha-erlebnis verwachten, maar we zijn dit jaar al meermaals sterker onder de indruk geweest dan, for God’s sake, de Potsdamer Platz. Het zou in Berlijn een constante worden: deze stad valt enkel te appreciëren als je het comparatief perspectief verlaat. Berlijn is een aparte categorie: misschien wel de belangrijkste stad van de twintigste eeuw, maar nu zoekend naar een balans tussen teren op het verleden en streven naar een eigen plaats in de toekomst. Een stad sui generis.

Vanop de Potsdamer Platz is het via de Ebertstraße maar een steenworp naar de Brandenburger Tor. Onderweg zie je het Stelenfeld, hét Duitse Holocaust-herdenkingsmonument. Het bestaat uit een plein met 2711 betonblokken van 238 cm op 95 cm die variëren qua hoogte. Op een zomeravond houden de blokken de warmte van de dag vast, zodat het er tussenin bloedheet is. Het is alsof moeder de zon de Duitsers blijvend met hun neus op de feiten drukt. Het Denkmal wordt in het oog gehouden door de Amerikaanse ambassade, die nog maar heel recent in gebruik werd genomen. Net zoals alle andere gebouwen rond de Pariser Platz, waaraan de Brandenburger Tor is gelegen. Het plein en de panden er rond zijn tijdens de tweede wereldoorlog grotendeels vernietigd. Na de val van de muur heeft men ze weer één na één heropgebouwd en op die manier het historisch kader hersteld. De Pariser Platz mag dan wel een doorgedreven comeback hebben gemaakt, het zet de Brandenburger Tor – het symbool van de verdeelde stad – letterlijk in de schaduw. Deze luchtfoto uit 1984 toont links van de muur West-Berlijn en rechts Oost-Berlijn met de Brandenburger Tor omringd door een lege Pariser Platz. De poort stond toen moederziel alleen in een grote open ruimte. Het herstellen van de verdwenen gebouwen rond de Pariser Platz prevaleerde boven het accentueren van hét symbool van de twintigste eeuw in een open vlakte die elke bezoeker koude rillingen bezorgt. Nu staat de Brandenburger Tor wat verloren tussen nieuwbouw. De magie is weg, maar het is een keuze die de Duitsers hebben gemaakt. Quod erat demonstrandum: het kost een verdomde inspanning om deze stad te leren waarderen. We laten het s-woord even achterwege, maar, u vergeeft het ons ongetwijfeld, this could have been so much more impressive… Overtuigen zonder te overdonderen is geen sinecure.

Gelukkig is er nog de Reichstag. Het Duitse parlement is bij nachte wél een must. De koepel die Norman Foster er tien jaar geleden op plaatste mag gezien worden en verzoent het erfgoed met moderne architectuur. Heden en verleden doen samengaan is voor creatieve geesten heus geen onoverkomelijke opdracht. Aan de belichting moet hier en daar nog wat worden gewerkt maar dat doet niets af aan de zaak: a truly remarkable building. Dit in tegenstelling tot de ambtswoning van de kanselier. Het Bundeskanzleramt, van waaruit Angie dit land bestuurt, doopten de Berlijners in de weinig flatterende bijnaam wasmachine. De meningen mogen dan al verdeeld zijn, een deel van het gezelschap vindt het niet meer dan een gedrocht. De gustibus et coloribus non est disputandum, maar dit is toch niet het meest geslaagde gebouw van het nieuwe Berlijn.

De toon is gezet: dit wordt geen gezondheidswandeling. Misschien is het wel dé uitdaging van de reiziger om een niet voor de hand liggende charme te ontdekken en te waarderen. That’s why we travel.

Zoals overal elders testen we de metro. Ook ondergronds bekruipt je een Brussel-gevoel: ietwat verouderd, seventies-oranje, pseudo-videowalls via beamers. In de treinstellen worden de namen van stations weergegeven op schermen die uit het pre-Atari-tijdperk stammen. Het metronetwerk is niet bijster uitgebreid, maar brengt je toch relatief dicht bij de plek waar je moet zijn. De rest wordt via bussen geregeld en ook die zien er stukken Europeser dan hun Amerikaanse collega’s uit. Veel eleganter alvast, want vorig jaar vonden onze lijnbustrips in Las Vegas en Los Angeles plaats in grijze vehikels die nog net geen tank waren; in Montréal gaat het er stukken eenvoudiger aan toe. Hollywood wordt achterwege gelaten.

Le Plateau Mont-Royal

De metrorit bespaarde een klim naar Le Plateau Mont-Royal, één van de negentien arrondisse-menten van Montréal die een lokale burgemeester en vertegenwoordigers in de gemeenteraad hebben. Het wemelt in deze buurt van gezellige winkelstraten en culturele initiatieven. Meer zelfs: in 2005 werd Le Plateau Mont-Royal verkozen tot de meest creatieve plaats in Canada. Recht tegenover de uitgang van de metro overschaduwt het Maison de la Culture Plateau Mont-Royal het kleine pleintje. Het is één van de twaalf in zijn soort. Via een netwerk van dergelijke centra kan iedereen in de stad op een laagdrempelige manier aan culturele manifestaties participeren. De Avenue du Mont-Royal domineert dit kwartier. Ook hier is Europa dichterbij dan de Verenigde Staten. Much closer, want voor het eerst zagen we op dit continent een heuse warme bakker, maar dan wel één die het koppelt aan een bescheiden ontbijthoekje. Een ordinaire pistolet smaakt na alle junk food die we de voorbije dagen te verwerken kregen. En zie, een geluk komt nooit alleen: net op dat moment zagen we de enige echte Olympische Vlam door de Avenue du Mont-Royal voorbijlopen. De Winterspelen van Vancouver, maar enkele duizenden kilometer hiervandaan, zijn nog maar pas achter de rug en Londen 2012 maakt Montréal al onveilig. Leuk. Deze wijk illustreert waarom ik zo’n passie heb voor deze streek: zo ver van huis, maar toch zo vertrouwd.

De top van de Mont Royal, de heuvel die over de stad uitkijkt, behoeft uiteindelijk wél een manuele beklimming. Het lijkt wel Rome, want ze is één van de negen Collines montérégiennes die deze streek een definitieve vorm gaven. De heuvel is gedecoreerd met het voornaamste park van de stad. Het Parc du Mont-Royal werd in 1876 aangelegd en is ontworpen door ene Frederick Law Olmsted. Het was niet de eerste de beste, want de Amerikaan won in 1857 ook het tornooi om de plannen voor Central Park te tekenen. Hij kende zijn klassiekers, want de man had uitgebreid de grootstedelijke parken op het oude continent bestudeerd. In Montréal probeerde hij esthetiek met sociaal engagement te verzoenen: het natuurlijke karakter van de heuvel behouden met toegang voor iedereen. Bovendien werden enkele belvédères voorzien: plaatsen met een mooi zicht. Nabij het Chalet du Mont-Royal heb je vanaf het Belvédère Kondiaronk een panorama over de hele stad. Het is een beloning, want de toerist moet er enkele honderden treden voor trotseren. Niet enkel de doorsnee bezoeker, maar ook de lokale sportieveling, want voor sommigen is het blijkbaar een genot om de trappen van deze Mont-Royal herhaaldelijk om ter snelst op en af te lopen. En nog eens.

Lingua franca

Aan de voet van de heuvel, nabij Rue Peel, doorkruis je het complex van de McGill University. Deze oudste universiteit van Montréal is genoemd naar James McGill, die fortuin maakte in de pelshandel. Voor wie veel geld heeft is het makkelijk om zich in de rol van filantroop onder te dompelen: McGill investeerde tienduizend pond in het oprichten van een instelling voor hoger onderwijs. Vanaf 1821 gingen de lessen van start. De faculteiten liggen verspreid in dit stadsdeel. Niet onbelangrijk in Québec: het Engels is dan wel de lingua franca aan deze universiteit, maar elke student heeft het recht om om het even welke gequoteerde taak of examen in het Frans in te dienen of af te leggen. McGill telt ondertussen vijfendertigduizend studenten. Eén van de meest opvallende complexen is de ronde toren van de Faculty of Medecine/Faculté de médecine.

Rue Peel loopt loodrecht naar de Saint-Laurent toe en kruist de Grands Boulevards van Montréal: de Rue Sherbrooke, de Boulevard de Maisonneuve, de Rue Sainte-Cathérine en de Boulevard René-Lévesque. Ter hoogte van die laatste wordt de juxtapositie van buildings en winkelcentra doorbroken door Square Dorchester en Place du Canada. Oorspronkelijk stonden beide pleinen onder één naam bekend: Square Dominion, naar het statuut dat dit land vanaf 1867 had. Rond het grote plein waren inmiddels al een aantal opmerkelijke zaken gebeurd. In 1775 kocht de Joodse congregatie Shearith Israel hier een perceel om er de eerste Joodse begraafplaats van het continent aan te leggen. Een kwarteeuw later kregen ze katholieke buren. De ene denominatie en religie volgde de andere op, want op de gronden werd nog eens later de Anglicaanse St. George-kerk gezet. Aan de overkant van het plein, ten slotte, bouwden de katholieken vanaf 1876 de Cathédrale Saint-Jacques, die in 1955 werd herdoopt in Basilique-cathédrale Marie-Reine-du-Monde. Echt origineel is ze niet: het is een replica van Sint-Pieters in Rome, maar dan op gereduceerde schaal, pompeus baldakijn incluis.

Saint-Pamphile

De geschiedenis van Québec is voor een groot deel te vergelijken met de Vlaamse. Los van communautaire parallellismen werd de Canadese provincie ook lange tijd, tot aan de révolution tranquille (vanaf 1960), gedomineerd door een machtige (katholieke) Kerk. Het aantal kerken en kapellen is hier niet te overzien. Bovendien zijn het gros van de dorpen op het platteland naar een heilige genoemd; ze groeiden rond een parochie en kregen er eenvoudigweg de naam van. Op de kaart van Québec leer je de meest exotische heiligen kennen: Saint-Nazaire-de-Dorchester, Notre-Dame-Auxiliatrice-de-Buckland, Saint-Nérée, Saint-Charles-de-Bellechasse, Saint-Pamphile, Saint-Adalbert etcetera etcetera. Ook Montréal ontsnapt er niet aan. Op de ganse delta van de stad – de Saint-Laurent omarmt Montréal en voorsteden via verschillende zijarmen – zijn zevenhonderd klokkentorens te vinden; in de rest van Québec zijn dat er nog eens tweeduizend anderen. Mark Twain verwoordde het na een bezoek aan de stad in 1881 plastisch: “This is the first time I was ever in a city where you couldn’t throw a brick without breaking a church window.”. Het stopt dus niet bij deze Basilique-cathédrale. Bovendien was het patrimonium van de andere denominaties niet beperkt tot die ene Anglicaanse St. George. Met de Anglican Church of Canada hadden ze er op een steenworp, langs de Rue Ste. Cathérine, nog een tweede; met de St. James United Church vonden, nog wat verder, ook de Calvinisten hun stek in Montréal. Dit is uiteraard maar een miniem deel van de stedelijke collectie.

Op het Place-des-Arts gaat het er een stuk profaner aan toe. Het Musée d’art contemporain de Montréal, de Opéra de Montréal, l’Orchestre symphonique de Montréal en andere artistieke centra zijn verenigd rondom het toch ietwat slordige plein. Ondanks de heerlijke koffie op de ene hoek ontsierde een Starbucks de andere. Alhoewel: de koffiereus uit Seattle zorgde in Montréal voor een unicum. De dame van dienst had mini-chocolademousses geprepareerd en trakteerde de toevallige bezoekers – dat zijn we in dit soort zaken uiteraard altijd – op een exemplaar. Iets gratis bij Starbucks: voor alles is er een eerste keer.

Ville-Marie

Ville-Marie, gesticht in 1642, was de eerste naam van de stad. Tegenwoordig is het een arrondissement van Montréal dat het hele gebied tussen de Mont-Royal en de Saint-Laurent beslaat, maar dat ook datgene bevat waar we het meest naar op zoek zijn: de sporen van de eerste Europese kolonisten en hun nakomelingen. Zij begonnen hier een nieuw leven en legden de basis voor La Nouvelle France. Vieux-Montréal, het gedeelte dat zich binnen de vroegere fortificaties bevindt, is dan wel geen openluchtmuseum, maar bewaarde hier en daar toch het karakter van hoe het ooit was. Het kleine Place d’Armes wordt aan de ene kant overschaduwd door enkele lelijke anonieme wolkenkrabbers, maar die laten nog net genoeg ruimte over om de Basilique Notre-Dame de Montréal in al haar glorie te laten manifesteren. Hoewel de huidige versie pas dateert van 1824 is dit de plaats waar in 1671 de allereerste parochiekerk van Ville-Marie werd neergeplant. Het neogotische gebouw werd opgetrokken in de typische grijze steen van de streek. Veel personaliteiten uit Québec zijn hier ten grave gedragen; zo konden de Canadezen er in 2000 hun voormalige en legendarische eerste minister Pierre Elliot Trudeau een eresaluut brengen.

Tussen de Rue Notre-Dame en de dokken van de Vieux-Port bevindt zich een netwerk van kleine straatjes dat je met wat verbeelding aan Normandië en Bretagne doen denken.Ook Bourgondiërs kunnen hier hun hart ophalen, want het ene café of restaurant na het andere overdondert de toerist. Echte café’s en restaurants. Geen tenten, al kunnen de reclames voor Lève-tôt en Couche-tard anders doen vermoeden. In Vieux-Montréal gaat het vooral om die tweede soort; vroege vogels moeten zich elders in de stad begeven. Tot laat in de avond kan je hier van de overzeese Franse keuken proeven. Voor wie het allemaal zelf wil prepareren zijn enkele rustieke beenhouwerijen, nog traditioneler dan de bakkerijen in het Plateau Mont-Royal, van dienst. Ze lijken rechtstreeks uit een onooglijk dorp in de Nord of het Pas-de-Calais te zijn overgewaaid. Allemaal heel charmant, maar is deze francité niet een beetje tot folklore aan het verworden? In het oosten van de Rue Saint-Paul, nabij het Place Jacques-Cartier, stapelen zelfs meer magasins zich op. Haar aparte karakter speelt Montréal maximaal uit.

De Gaulle versus Canada, Montréal versus Vancouver

In Vieux-Montréal zijn geen massa’s écht oude gebouwen uit de Franse periode overgebleven. In 1763 werden de Fransen verdreven. De Britten namen het roer over en maakten meteen schoon schip, maar slaagden er helemaal niet in om de Franse erfenis uit te wissen. Vandaag herinneren nog zeven gebouwen aan de ontwikkelingsfase. De officiële website van Vieux-Montréal heeft alles compleet gedocumenteerd. Het Place Jacques-Cartier, dat enkele jaren geleden werd heraangelegd, is zowat het eerste échte marktplein dat we in Noord-Amerika ontdekten. Toen de Britten het nog voor het zeggen hadden plantten ze aan de noordzijde van het plein een grote zuil met standbeeld van Admiraal Nelson neer. De slag bij Trafalgar werd ook hier uitgebreid bewierookt en dat kon bij de Franstalige Canadezen niet altijd op evenveel sympathie rekenen, want het is een eerbetoon aan een nederlaag van de Fransen. Die Fransen, en meer bepaald Charles De Gaulle, gaven de Québécois op het balkon van het stadhuis, aan de noord-westelijke hoek van het plein, een extra impuls om voor hun eigenheid op te komen. Op 24 juli 1967 ging de Franse president zelfs zo ver om de kreet Vive le Québec libre uit te roepen. De strijd van de Québécois werd eindelijk op de internationale agenda geplaatst. Een ontmoeting met de Canadese autoriteiten in Ottawa, enkele dagen later, ging niet meer door. De Gaulle’s impliciete steun aan de indépendantistes ontlokte een ernstig diplomatiek incident tussen Frankrijk en Canada. Vandaag lijkt er eerder een ander twistpunt in de maak te zijn: een intra-Canadees akkefietje. Iemand kon het niet nalaten om in het gastenboek – het livre d’or – zijn of haar preferentiële Canadese stad van de daken te schreeuwen. I am from Vancouver, I think Montréal is more beautiful than Vancouver. Wij kunnen de vergelijking niet maken, maar binnen dit land heeft men toch wel enige bewondering voor de grootste Franstalige stad van het continent.

Lachine

Guiseppe, onze Belgische kelner van gisterenavond, had ons ook het rustige Canal Lachine aangeraden. De waterweg is een shortcut rond een grote buitenwijk van Montréal. Zoals zovele kanalen met jaagpad is het er inderdaad rustig, zeer rustig zelfs en dat is niet meteen de bedoeling in Montréal. Langs de Rue Notre Dame Ouest raak je snel weer de stad binnen. Ook hier komt de buurt wat onnoordamerikaans over. Warenhuis Metro is net zoals een premium supermarkt bij ons: vers vlees en brood. Het begrip slager en, zoals we ‘s ochtends al zagen, bakker is hier nog springlevend. Weg pain de mie zoals in de Verenigde Staten; leve de vertrouwde baguette. Een welkome afwisseling voor we terug naar de hamburgertenten trekken.

Montréal wordt wel eens geprezen als een stad waar men stevig kan doorzetten. De match van de Montréal Canadiens (ijshockey – u volgt nog?) tegen Pittsburgh zorgt er voor dat de hele stad aan de buis gekluisterd is. Overal waar we komen horen we gejuich uit de café’s komen. De lokale helden blijken het goed te doen. Aan tafel wordt ons uitgebreid over de hype gesproken. Bij een pint in een gezellige café – we lijken opnieuw in Frankrijk te zijn beland – krijgt de ploeg uit Pennsylvania het genadeschot. De Canadiens hebben het gehaald. Het feest kan beginnen. Auto’s rijden uitgelaten door de stad. Dolenthousiast gaat het door tot diep in de nacht. Uitbundig zei u? Voorwaar.

Fast forward naar 2000: in mijn eerste licentie politieke wetenschappen had ik een thesisonderwerp nodig. Waar anderen zich bezig hielden met de analyse van droge commissies in het overheidsapparaat of met obscure democratiseringsbewegingen in nog obscuurdere landen, probeerde ik een promotor ervan te overtuigen om op zoek te gaan naar de identiteit van die Québécois. Tegen alle verwachtingen in lukte dat ook en we konden aan de slag. Dat was best leuk. Het verhaal werd hier al eens uiteen gedaan. Jammer genoeg – en dat was in het kader van een bescheiden wetenschappelijk onderzoek eigenlijk onverantwoord – heb ik toen de grote plas niet kunnen oversteken. De Librairie du Québec en de Délégation générale du Québec in Parijs was het verste waar ik geraakte. Het spreekwoordelijke mythische Québec bleef dus een mythe. Vandaag stapte ik in Chicago op een vliegtuig naar Montréal. Québec: make or break. Was het allemaal wat overroepen of is het toch een wat speciale regio in dit continent? Aan ons om het uit te zoeken.

De vlucht met Air Canada verliep vlekkeloos. Veruit de beste maatschappij so far: kraaknette vliegtuigen, perfecte service en bilingue. Alles werd zowel in het Engels als in het Frans omgeroepen. We hadden het al eerder meegemaakt: twee jaar geleden maakten we in Niagara Falls een boottochtje op de gelijknamige rivier om de al bij al overroepen lokale watervallen van naderbij te bestuderen. De veiligheidsinstructies en toeristische informatie werden toen naast het Engels ook in het Frans verwoord. Nadien staken we ook effectief de Amerikaans-Canadese grens over om ons één kilometer in Ontario te begeven. Soyons sérieux: het Canadese Niagara Falls was niet meer dan een micro-Las Vegas, met als voornaamste aberratie het Guinness Book of Records Museum. Enkele souvenirs en een dure import-Stella in het lokale Hard Rock Café was toen de enige vergoeding die we het land voor haar gastvrijheid gaven. Terug naar New York State dan maar, waar we in onze camping aan Lake Ontario als toetje in de verte Toronto konden ontwaren. Vandaag gingen we écht naar Canada. Net na de landing werden we overigens meteen met een oude bekende geconfronteerd: het vliegtuig naast ons aan de gate droeg het logo van de U2360-tour. Air Canada verzorgt immers het transport van The Claw en aanverwanten. De aankomst op Dorval was desalniettemin ernstig. In het schattige, maar niet zelden onverstaanbare Frans krijgt de toekomende passagier dezelfde vragen als in Chicago, Atlanta of New York City voorgeschoteld. “Qu’est-ce que vous allez faire au Canada?” Zelfs hier, maar dan een stuk minder paranoïde dan in de Verenigde Staten.

Het ziet er hier toch allemaal anders uit. De wegwijzers en verkeersborden op de autosnelweg lijken dan wel dezelfde als in de States, maar alles is er effectief in het Frans. Een deel van het traject van de busrit tussen de luchthaven en de stad verloopt over secundaire wegen, zodat we meer te zien krijgen van de suburbs – of beter: la région suburbaine. Het contrast met Chicago kan niet groter zijn: het ritme van Montréal ligt stukken lager dan dat van de Amerikaanse metropool. Latijns temperament: we zien het niet meteen opduiken. Grote avenues of streets zijn er ook al niet. De centrale as, de Boulevard René Lévesque, is een brede laan, maar ook niet meer dan dat. De grandeur en het megalomane van Chicago liggen duidelijk twee uur vliegen achter ons. Misschien is de categorisering gewoon nog de het meest aangewezen. Oef.

De shuttlebus dropt ons in een wat desolate straat in een studentenbuurt. De Rue Saint Denis ligt immers vlakbij de UQAM (Université du Québec à Montréal). Een meer typisch hostel is moeilijk denkbaar: een opgekalefaterd pand dat in kelders en zolders mensen uit alle hoeken van de wereld huisvest en waar men iedereen probeert aan te zetten om het lokale nightlife (vie nocturne) te ontdekken. We worden er aan herinnerd dat het belangrijke dagen zijn voor de op één na grootste Franstalige stad ter wereld. Morgen spelen de Montréal Canadiens tegen de rivalen uit Pittsburgh, aan de andere kant van de grens. Het blijkt over ijshockey te gaan en de match palmt de ganse stad in. De sfeer is zowat vergelijkbaar met een kwartfinale van België op het WK-voetbal. Dat wil toch wel een en ander zeggen. Naar verluidt zal de ganse stad morgenavond voor de buis zitten. Men kan uiteraard moeilijk van ons verwachten dat wij diep vertrouwd zijn met de Noord-Amerikaanse ijshockeycompetitie, maar dit is hier duidelijk het neusje van de zalm. Twee jaar geleden zagen we in Washington DC een match uit de lagere regionen van dat kampioenschap. Dat bleek een cultuur op zich te zijn, vechtpartijen incluis. Toen zetten de Washington Caps de stad niet echt op stelten, maar de Canadiens waren vast van plan om dat wel te doen. Nous sommes tous des Canadiens, aldus de leuze.

De studenten van de UQAM moeten alvast niet omkomen van de honger. Het plaatselijke Chinatown is vlakbij. Grappig: overal Franse vertalingen van de Chinese gerechten en restaurants. Smakelijk eten in La fondue Chinoise Mongolienne, Restaurant Le Cantonais of Jardin de Jade Poon Kai. Het is een Chinatown zoals in San Francisco, maar dan integraal in het Frans. Hier en daar duikt ook het Nederlands op, want tussen de Aziatische etablissementen ligt af en toe een Van Houtte-koffiezaak verscholen. Een lokale variant van Starbucks met een on-Canadees klinkende naam. Albert-Louis Van Houtte was overigens een Fransman die hier in het begin van de twintigste eeuw arriveerde en in Montréal een delicatessenzaak opende. De man zag al snel dat je in deze regio met koffie een fortuin kon bijeenrapen. Ondertussen zijn er al meer dan vijftig Van Houtte café-bistros in Québec.

We laten het allemaal over ons heen komen. Morgen gaan we in detail in op de voornaamste hotspots in deze stad, maar voorlopig voldoet Montréal ten zeerste aan onze verwachtingen. Is het modernere gedeelte wat anoniem, dan heeft de oude stad haar traditionele karakter bewaard. Verwacht van het intra muros-gedeelte – Vieux-Montréal dat binnen de vroegere stadsmuren ligt – geen Brugge, maar hier en daar vind je toch pittoreske steegjes en herinneringen aan wat ooit was. Uiteindelijk zijn dat allemaal details. Het feit dat hier überhaupt een stadsdeel is dat teruggaat tot in de zeventiende eeuw is opmerkelijk. We hadden het tijdens onze andere drie tochten door Noord-Amerika nog niet gezien, op die enkele straten en huizen Downtown New York City na, maar die zijn in de ganse stad verwaarloosbaar. In Montréal is het wel een prominent kwartier.

Het aanbod aan échte restaurants is groot, zodat kiezen ongetwijfeld verliezen is. We komen uiteindelijk nabij Square Victoria terecht, een ietwat anoniemer plein net buiten de oude stad. U herkent Brussel er in, zoals op zovele plaatsen in Montréal. In een zijstraat, Rue McGill, kiezen we voor Restaurant Holder. Un restaurant Européen, en dat was het ook, maar dat zegt zowat elk etablissement hier. Meer nog, we hadden de eer en het genoegen door een Belg te worden bediend. Guiseppe, van Italiaanse afkomst, kwam uit Brussel en sprak ons na het obligate “Vous êtes d’où?” zelfs in het Nederlands aan. De man was zes jaar geleden naar Montréal verhuisd. Hoewel het in de nieuwe wereld niet al rozengeur en maneschijn was, amuseerde hij zich hier meer dan in Brussel. Vooral de sociale voorzieningen zijn in Canada een stuk minder dan bij ons, aldus Guiseppe, die het duidelijk leuk vond om nog eens met landgenoten te praten. Ondertussen voelde hij zich meer Québécois dan Belg. Of beter: un Montréalais. De stad heeft iets speciaals dat hij elders niet vindt. Na een halve dag Montréal kunnen we het wel begrijpen. Ondanks dat, laat ons eerlijk zijn, naïeve mythische beeld voelden we ons er onmiddellijk op ons gemak. Het is alleszins totaal anders dan wat we voordien van Noord-Amerika zagen. De meest Europese metropool van dit continent? Zonder twijfel.

Gelukkig ondernam men op tijd actie. De Commercial Club of Chicago huurde in 1906 de bekende urbanist Daniel Burnham en zijn assistent Edward Bennett in om een gestructureerd stramien voor de stad uit te werken. Burnham had naam en faam verworven door de uitbouw van San Francisco en Manila – de Filippijnen waren toen nog een Amerikaanse kolonie. Hij kende zijn klassiekers: Burnham had het Parijs van Hausmann bestudeerd en wist hoe London, Berlijn, Wenen, het Washington van L’Enfant én het negentiende-eeuwse Brussel tot stand waren gekomen, maar leerde tegelijkertijd ook uit hun fouten. Het resultaat van zijn werkzaamheden, die drie jaar duurden, was een masterplan in de echte zin van het woord: een holistisch project dat de noden van alle stakeholders in beschouwing nam.

Centraal stond de relatie tussen de inwoners en de stad. Chicago kon zich pas ten volle ontplooien als de mensen zich er goed voelden. Confer het Grand Hornu van Henri Degorge. Een algemeen welzijn was van kapitaal belang voor het draaien van de machine. Open ruimte was in deze context een belangrijke factor. Burnham en co stopten grote de transportaders in het stadscentrum onder de grond en voorzagen een substantieel aantal parken. Vandaag de dag zijn er honderden zaken die voor ontspanning en verstrooiing zorgen, maar een eeuw geleden was een wandeling in het park vaak de voornaamste vorm van vertier. Grant Park, dat een buffer vormt tussen de hoogbouw en Lake Michigan, is daar één van de meest dankbare getuigen van. Bovendien telt de stad naar het noorden en zuiden toe tientallen kilometer groen aan de oever van Lake Michigan, al dan niet vergezeld van een lagoon waar zeilbootjes de nacht doorbrengen.

Uiteindelijk werd niet alles gerealiseerd. De architect van het plan stierf al in 1912. Hoewel het steeds als inspiratie bleef dienen, kon de groei van de stad niet helemaal planmatig in goede banen worden geleid. Een Hausmannsiaanse ingreep in de wegenconfiguratie werd achterwege gelaten; het grote Civic Centre dat Burnham als middelpunt van de stad had voorzien is er niet gekomen. Bovendien kwam de Grote Depressie er aan en was er geen geld meer voor grote projecten. Toch zie je als bezoeker als het ware de geest van Burnham door Chicago dwalen. Het verzoenen van levenskwaliteit en bedrijvigheid is tastbaar aanwezig. Waar Manhattan bijna verstikt in lawaai en drukte, daar combineert de Windy City dynamiek met leefbaarheid. Quod erat demonstrandum: enkel met visie kan je zaken in beweging brengen. Had Antwerpen drie kwart eeuw geleden een heer Burnham ingehuurd én die carte blanche gegeven, dan hadden we ons misschien tien jaar Oosterweelpalaveren kunnen besparen. Chicago is dan wel niet het paradijs op aarde en heeft ook heel wat mankementen, maar de oude wereld kan van de nieuwe wereld wel een en ander leren. Wat de ander doet, doet dat misschien beter. Tijd dat de Vlaming de wereld leert kennen.

Het hoeft dus geen betoog dat het aanleggen van Grant Park voor Chicago een gouden zet is geweest. Hoewel het genoemd is naar de generaal uit de burgeroorlog en latere president Ulysses Grant, is dit park bij het Europese publiek vooral bekend door die ene herfstavond in 2008. Op vier november, om half elf ‘s avonds lokale tijd, hield Barack Obama hier zijn victory speech. Hij was toen net een half uur president-elect en zijn boodschap aan de natie maakte een enorme indruk. Obama’s moment de gloire zorgde er voor dat de verlichte skyline van Chicago eventjes het het centrum van de wereld werd. Een nieuw tijdperk was about to begin, maar de president heeft al snel beseft dat er tussen droom en werkelijkheid veel praktische bezwaren staan. Vandaag ligt datzelfde veld er verlaten bij. Behalve een aantal achtergelaten nadars en verdwaalde vuilnisbakken is er niet veel te beleven. Niets doet vermoeden dat ooit honderden miljoenen mensen zeventien minuten lang samen naar deze hectare grond hebben gekeken.

Op de avond van vier november zag jammer genoeg niemand dat net naast de wei het vermaarde Art Institute haar thuishaven heeft. Het is niet zomaar een instituut, maar één van de meest indrukwekkende collecties van negentiende- en twintigste-eeuwse kunst in dit land. We zagen het reeds twee jaar geleden, maar het museum werd intussen nog een flink stuk uitgebreid. Naast veel Europese meesters zien we er evenveel Amerikaanse artiesten, die minstens even interessante werken afleverden als hun Europese tegenvoeters. Uiteraard zijn de Van Goghs, de Degas, de Monets, Manets, Gaugins en andere Magrittes en Ensors steeds van de partij, maar het is hier nog veel boeiender om te zien hoe tijdsgenoten aan de overkant van de grote plas het penseel vasthielden. Het zijn niet enkel grote namen zoals Edward Hopper’s Nighthawks – mijn favoriet – die je kan bewonderen, maar belangrijk zijn ook de vele mindere goden die de revue passeren.

Tussen de collecties door maken de Chicagoenzers gretig gebruik van het enthousiasme van de bezoekers van het Art Institute. Op verschillende plaatsen zorgen museumshops voor financiële afwisseling. Het moet gezegd: naast de obligate kitsch heeft men hier een niet onaardige boekencollectie. Het is uiteraard moeilijk om er aan te weerstaan. Het uitgebreide werk over het Chicago Plan werd opgesoupeerd, evenals Strange Maps van Frank Jacobs. Cartographic Curiosities, inderdaad, en die kunnen best interessant zijn. Een kaart, en bij uitbreiding een ganse atlas, is meer dan een grafische transcriptie van de fysieke werkelijkheid. Ook kunstenaars kunnen er hun hartje mee ophalen. Voor elk wat wils in dit Art Institute. Zelfs Obama liet er zijn sporen achter. Een serie schetsen toonde hoe zijn campagnelogo voor de presidentsverkiezingen van 2008 tot stand kwam. Interessant.

Amerikanen zijn creatief als het op private financiering van (semi-)publieke goederen aankomt. Vorig jaar zagen we in Arizona en Utah al hoe je zelf het onderhoud van een weg kon verzekeren met het Adopt a highway-programma. In Chicago is men even vindingrijk. Hier kan je een punt van de producten van pointillisten & co adopteren: Adopt a dot. Of hoe verfoeilijke marketingyuppies contraire artiesten rijk kunnen maken. Hier is veel geld nodig, want om het plaatje compleet te maken huisvest het Art Institute enkele restaurants, waarvan het een al prijziger is dan het ander. Wij waagden ons aan een bescheiden aspergesoepje en dat mocht er best zijn. Je kan je in het complex in de noordwestelijke hoek van Grant Park wel degelijk een kleine dag amuseren.

State Street, de minder chique maar wellicht even dure winkelstraat, telt ook enkele landmarks. De collectie die in het Chicago Cultural Centre ooit als openbare bibliotheek diende, verhuisde, zoals eerder al aangegeven, in ettelijke decennia tijd naar een nieuw complex in State Street. De Harold Washington Library, genoemd naar de eerste African-American burgemeester van Chicago, ziet er rustiek uit maar dateert nauwelijks van het eind van de jaren tachtig. Het postmoderne gebouw contrasteert opmerkelijk met de rest van de stad, maar belandde desalniettemin als het grootste openbare gebouw in het Guinness Book of Records. Het is niet moeders mooiste, maar het gaf Chicago alvast een puike bibliotheekinfrastructuur die enkele miljoenen mensen makkelijk toegang geeft tot een veelvoud van het inwoneraantal aan boeken. Met een eigen metrostation is het snel bereikbaar via de loop voor wie in de suburbs woont en leeft.

Ondanks alle moderniteit en postmoderniteit heeft Chicago ook een old town. Naast enkele overgebleven victoriaanse huizen is de St. Michael’s Church een van de speerpunten van het district. De kerk heeft de Great Fire overleefd, maar het is alsof dat inferno toch een vloek op de (katholieke) kerk heeft nagelaten. Binnenin heerste er een ondraaglijke hitte. De St. Michael’s Church is uiteraard geen koude gotische kathedraal, maar voor een doordeweekse meidag is het er wel érg warm. Wellicht kon men er om een of andere reden de verwarming niet meer uitschakelen. We vluchten naar buiten. De kerk zelf werd door Duitse immigranten gebouwd, die hier al in 1852 een eigen parochie uit de grond stampten. Door de jaren heen werd het een statige wijk, die vanaf de jaren dertig een artiestengemeenschap begon aan te trekken. Het gaf een nieuwe impuls aan een stadsregio die langzaam maar zeker van karakter veranderde. Na de tweede wereldoorlog vestigden Puerto Ricanen zich in de Old Town, vonden hippies er gelijkgezinden en werd het de gay scene van Chicago. Vandaag lijkt alles er wat stilgevallen; er trad een zekere vorm van verburgerlijking af, maar weerspiegelt tegelijkertijd de dualiteit van deze samenleving: rijke straten worden afgewisseld met en afgescheiden van armere contreien. Een gewone suburb, maar wel via de leuke North Wells Street verbonden met downtown Chicago. Geen drukke winkelstraat, maar voornamelijk cosy nichezaken afgewisseld met gezellige restaurantjes. Voorsteden hoeven niet per definitie anonieme huizenblokken of oorden van onheil te zijn. Creativiteit, multiculturaliteit en ondernemerschap kunnen voor heel wat stabiliteit zorgen. Men maakt er het beste van.

Culinair leverde de regio ten noord-westen van Michigan Avenue alvast opnieuw geen aha-elerbnis op. Meer nog: Harry Caray, op de hoek van Kinzie Street en Dearborn Street, is ronduit als slecht te quoteren. Italië meets Buffalo Bill, pretenderend om ooit Barack Obama te hebben ontvangen, maar voor alles een tent waar je je plat préféré snel moet verorberen om plaats te maken voor de volgende klant. Een flauwe carbonara met nadien een ondermaatse koffie kan niet door de beugel. De fooi voor de veel te opdringerige garçon was beperkt en dat liet de man ook merken. U weet waar niet te gaan.

U moet mij mijn enthousiasme voor deze stad vergeven. In Europa doet Chicago niet meteen een belletje rinkelen, maar eens u hier bent raakt u ten zeerste onder de indruk. Als er in de Verenigde Staten een stad is waar ik nog zou willen wonen, dan is het Chicago wel. Drukte en chaos, maar ook rust en veel cultuur. Bovendien is de centrale ligging geen onaardig voordeel: twee uur vliegen naar New York City, Washington en Montréal; vier uur naar San Francisco en Los Angeles. In een halve dag ben je overal in de States.

Onderstaande locaties bezochten wij in drie dagen (twee dagen in 2010, één dag in 2008):

Steden weergeven op een grotere kaart